Doğu Aşiretleri ve Millî Mücadele: Sıpki, Manki ve Cibran Alayları

 

Doğu aşiretleri Milli mücadele

 

Aşiretler Milli mücadele döneminde Kafkas Cephesi, Elcezire Cephesi ve Sarıkamış’ta kritik roller oynamıştır. Temelleri Sultan II. Abdülhamid döneminde “Hamidiye Süvari Alayları” olarak atılan, I. Dünya Savaşı öncesinde ise Aşiret Hafif Süvari Alayları (veya İhtiyat Süvari Alayları) adıyla yeniden organize edilen milis-düzenli askeri birliklerdir Sıpki (Sipkan) Alayları: Bölgenin en köklü ve büyük yapılarından biri olmuştur. Sıpki aşiretinin reislerinden Abdülmecid Paşa (ÖZTÜRK)  komutasında iki büyük alay kurulmuştur. Bu dönemde ayrıca milis gücü olarak ortalama 400 süvari ve 200’e yakın piyadeden oluşmaktaydı.

Doğu aşiretleri Milli mücadele Döneminde Sıpki Alayları

Manki (veya Mamki) unsurları, tarihi olarak Sıpki konfederasyonunun/federal yapısının bir kolu ya da akraba boyu olarak kabul edilir. Cephede Sıpki alayları önderliğinde omuz omuza hareket etmişlerdir

Karaköse, Tutak ve Eleşkirt havzasında konuşlanan Sıpki ve Manki aşiret alayları, Kafkasya Cephesi’nde şu kritik görevleri üstlenmiştir.

Milli mücadelede Yıpratma ve Keşif Taktikleri

Düzenli Osmanlı ordusunun Sarıkamış Harekâtı sonrası zayıflaması üzerine, Doğu aşiretleri (sıpki-manki-helesini) bölgeyi çok iyi bilen bu süvari alayları Rus birliklerine karşı keşif, gözetleme ve vur-kaç (baskın) taktikleri uygulamıştır.

Fedakarlık: 

Tarihi kaynaklara göre Doğu aşiretleri Milli mücadele için gönüllü birlikler oluşturmuştur ki tüm ağır kış şartlarına, silah ve teçhizat eksikliğine rağmen cepheyi terk etmemişlerdir. Alay komutanı Abdülmecid Paşa, Pasinler ve Malazgirt cephelerinde bizzat ön saflarda çarpışırken ağır yaralanmış ve gazi olmuştur.

Rus Ordusundaki Diğer Etnik Unsurlar (Gürcüler ve Kazaklar)

Rus Kafkas Ordusu kozmopolit bir yapıya sahipti. Rusların yanı sıra şu unsurlar da Osmanlı’ya karşı ön saflarda yer almıştır:

Don ve Kuban Kazakları: 

Rus ordusunun en etkili süvari birlikleri Kazaklardan oluşuyordu. Doğu Anadolu’nun engebeli arazisinde Osmanlı süvarilerine ve aşiret alaylarına karşı yoğun şekilde kullanılmışlardır.

Gürcü Birlikleri:

Rus ordusu içinde nizamî olarak savaşan çok sayıda Gürcü asker ve subay bulunmaktaydı. Ancak Gürcülerin bir kısmı savaşın ilerleyen yıllarında bağımsızlık yanlısı bir tutum sergilemiştir.

Sarıkamış Harekâtı (Allahuekber dağları bölgesi) döneminde bölgede aktif olan ve harekata omuz veren başlıca aşiret yapıları şunlardır:

Sıpki (Sipkan) Aşireti Alayları:

Doğu aşiretleri Ağrı-Karaköse ve Eleşkirt havzasında kurulan Sıpki alayları, Abdülmecid Bey (Paşa) komutasında harekâtın güney kanadını (Malazgirt-Bayazıt-Erzurum hattı) Rus ve Ermeni ilerleyişine karşı korumuş, 3. Ordu’nun lojistiğine ve kuşatma planına zaman kazandırmıştır.

Cibran Aşireti Alayları: 

Muş, Varto ve Erzurum (Hınıs) bölgesinde güçlü olan Cibranlılar, Miralay Halit Bey (Cibranlı Halit) önderliğinde kurulan aşiret alaylarıyla Kafkas Cephesi’ndeki nizamî birliklere süvari desteği sağlamıştır.

Haydaran Aşireti Alayları: 

Van ve Erciş bölgesinde konuşlu olan bu aşirete bağlı süvari alayları, özellikle Rusların güney kanadından (Doğubayazıt-Van hattı) sarkmasını önlemek amacıyla Sarıkamış Harekâtı ile eş zamanlı olarak sınır çatışmalarına girmiştir.

Manki, Celali ve Zilan Aşiret Unsurları: 

Doğu sınır hattı boyunca yayılmış olan bu aşiretlerin milis ve ihtiyat güçleri, karargâh koruması, keşif-gözetleme ve Rus öncü birliklerine (Kazak süvarilerine) karşı vur-kaç görevleri üstlenmiştir

Millî Mücadele Dönemi (1919-1922):

Özellikle Sipki aşireti, Doğu aşiretleri Milli mücadele ruhunu Doğu Anadolu’da yaşatmıştır. Sarıkamış’ta ve Kafkasya Cephesi’nde büyük fedakarlıklar gösteren Doğu Anadolu’daki aşiretlerin ve yerel unsurların, bu kez topyekûn bir ölüm kalım savaşında Mustafa Kemal Paşa ve Kâzım Karabekir Paşa liderliğindeki Ankara Hükümeti ile omuz omuza verdiği tarihi bir dönemeçtir.

Mondros Mütarekesi’nin ardından Doğu Anadolu’da bir Ermenistan Devleti kurulma tehlikesine karşı, bölgedeki aşiretlerin Millî Mücadele’ye katılımı ve oynadıkları roller şu şekildedir:

Erzurum Kongresi ve Aşiretlerin Desteği (1919)

Mustafa Kemal Paşa’nın Amasya Genelgesi’nden sonra Erzurum’a geçmesi ve Kâzım Karabekir Paşa’nın (15. Kolordu Komutanı) kendisine tam destek vermesiyle Erzurum Kongresi toplanmıştır.

Siyasi Birlik: 

Bölgenin geleceğini kurtarmak amacıyla kurulan Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında, Sarıkamış ve Kafkas Cephesi’nde savaşmış aşiret reisleri de yer almıştır.

Manda Reddiyatı:

Sıpki, Cibran, Haydaran ve Mutki gibi bölgenin en büyük aşiretleri, Kongre kararlarına sadık kalacaklarını ve olası bir Ermeni işgaline karşı nizamî orduyla birlikte hareket edeceklerini beyan etmişlerdir.

Doğu Cephesi Harekâtı ve Aşiretlerin Rolü (1920)

1920 yılında Ermenistan’ın Doğu Anadolu topraklarına yönelik saldırıları üzerine Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Doğu Cephesi (15. Kolordu) büyük bir taarruz başlatmıştır. Bu harekâtta aşiretler şu kritik rolleri üstlenmiştir:

Gönüllü Süvari Alayları: 

Cephede sadece nizamî askerler değil, aşiretlerin çıkardığı binlerce silahlı süvari de savaşmıştır. Özellikle Cibranlı Halit Bey (Sarıkamış’ta da savaşan binbaşı/miralay) komutasındaki milis güçler, nizamî ordu birliklerinin önünde keşif ve taarruz görevleri icra etmiştir.

Kars ve Sarıkamış’ın Kurtarılışı: 

Eylül-Ekim 1920’de Sarıkamış, Selim ve Kars’ın Ermeni işgalinden geri alınmasında yerel aşiret milisleri, nizamî orduyla birlikte en ön saflarda çarpışmıştır.

Lojistik Destek: 

Devletin parası ve erzağının tükendiği bu dönemde, aşiretler kendi imkanlarıyla ordunun yiyecek, at, giysi ve barınma ihtiyaçlarını karşılamıştır.

Öne Çıkan Bazı Aşiretler ve Liderler

• Cibran Aşireti (Miralay Halit Bey): Doğu Cephesi’nde nizamî orduya bağlı Aşiret Süvari Alayları’nın başında Ermeni birliklerine karşı büyük başarılar kazanmış ve Kars’ın geri alınmasında önemli rol oynamıştır.

• Sıpki (Sipkan) Aşireti: Liderleri Abdülmecid Paşa I. Dünya Savaşı’nda şehit düştükten sonra, aşiret mensupları Millî Mücadele döneminde de Kâzım Karabekir’in emrinden çıkmamış, Ağrı ve çevresinin güvenliğini sağlamıştır.

• Mutki Aşireti (Hacı Musa Bey): Erzurum Kongresi’ne de katılan Hacı Musa Bey, Bitlis ve Muş çevresinde işgal planlarına karşı bölgesel direnişi örgütlemiştir.

Gümrü Antlaşması ve Zafer (3 Aralık 1920)

Aşiretlerin ve 15. Kolordu’nun bu güçlü ittifakı, Ermenistan ordusunu kesin bir yenilgiye uğratmıştır. 3 Aralık 1920’de imzalanan Gümrü Antlaşması ile Büyük Millet Meclisi (BMM) ilk siyasi ve askeri zaferini kazanmış, Doğu sınırları büyük ölçüde güvenceye alınmıştır. Bu zafer sayesinde Doğu Cephesi’ndeki nizamî birliklerin ve silahların büyük kısmı Batı Cephesi’ne (Yunanlılara karşı yapılan İnönü ve Sakarya Savaşları’na) kaydırılabilmiştir.

Doğu Cephesi’nde kazanılan zaferin ardından, Doğu’daki asker, silah, mühimmat ve mali kaynakların Batı Cephesi’ne aktarılması, Kurtuluş Savaşı’nın kaderini değiştiren en önemli stratejik hamle olmuştur.

Batı Cephesi’ne gönderilen yardımlar şu ana başlıklar altında toplanabilir:

1. Askeri Birliklerin ve Komuta Kademesinin Sevkiyatı

Gümrü Antlaşması’ndan hemen sonra, Doğu Cephesi’ndeki nizamî birliklerin büyük kısmı trenlerle ve yaya olarak Batı’ya kaydırılmıştır.

Tümen Sevkıyatları: Doğu’da savaş pişkinliği kazanmış olan 9., 11. ve 15. Kafkas Tümenleri süratle Batı Cephesi emrine gönderilmiştir.

Kritik Savaşlardaki Rolleri: Doğu’dan gelen bu disiplinli ve tecrübeli birlikler, Batı Cephesi’nde tıkanma noktasına gelen II. İnönü, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz’da düşman hatlarının yarılmasında en ön saflarda savaşmıştır.

2. Silah, Mühimmat ve Ağır Topların Taşınması

Doğu Cephesi, lojistik açıdan Batı’ya göre çok daha zengindi. Çünkü Rus ordusunun çekilirken bıraktığı muazzam silah depoları ve Ermenilerden ele geçirilen ganimetler Kâzım Karabekir’in elindeydi.

Ganimet ve Rus Silahları: 

Binlerce Rus piyade tüfeği, milyonlarca mermi, makineli tüfekler ve cephenin kaderini belirleyecek olan ağır sahra topları Batı’ya gönderilmiştir.

İnebolu Hattı (İstiklal Yolu):

Doğu’dan (Trabzon ve Erzurum liman/depolarından) yüklenen mühimmatlar, deniz yoluyla İnebolu’ya, oradan da kağnılarla Ankara ve cephe hattına ulaştırılmıştır. Batı Cephesi’nin Büyük Taarruz’da kullandığı top mermilerinin hatırı sayılır bir kısmı Doğu’dan gelen bu lojistik ağ sayesinde sağlanmıştır.

3. Maddi ve Finansal Yardımlar

Doğu Anadolu halkı ve aşiretleri, kendi yoksulluklarına rağmen Batı Cephesi’ndeki ordunun  yılı itibarı ile giydirilmesi ve beslenmesi için büyük fedakarlıklar yapmıştır.

Halkın ve Aşiretlerin Katkısı:

Tekalif-i Milliye Emirleri doğrultusunda ve öncesinde; Erzurum, Erzincan, Ağrı, Van, Elazığ ve Diyarbakır gibi illerden tonlarca tahıl, binlerce çarık, kaput, çorap ve giysi toplanarak Batı’ya sevk edilmiştir.

Bölgesel Nakdi Yardımlar: Doğu’daki ticaret odaları ve yerel idareler, topladıkları nakit paraları Ankara Hükümeti’nin harcamaları için batıya transfer etmiştir.

4. At ve Ulaşım Desteği (Aşiretlerin En Büyük Katkısı)

Batı Cephesi’nde nizamî ordunun en çok sıkıntı çektiği konulardan biri, top arabalarını çekecek ve süvari birliklerinde kullanılacak at ve katır eksikliğiydi.

Süvari Atları: 

Hayvancılıkla uğraşan Doğu aşiretleri, nizamî orduya ve Batı Cephesi’ne binlerce eğitimli at ve binek hayvanı hibe etmiştir.

Fahrettin Altay’ın Süvarileri: 

Büyük Taarruz’da Yunan ordusunun arkasına sarkarak savaşın kazanılmasında başrolü oynayan Fahrettin Altay Paşa komutasındaki 5. Süvari Kolordusu’nun atlarının ve süvarilerinin önemli bir kısmı Doğu’dan (özellikle aşiret kaynaklarından ve Kafkasya Cephesi bakiyesinden) takviye edilmiştir.

Doğu’dan gelen bu devasa insan, silah ve lojistik gücü olmasaydı, Batı Cephesi’nin Yunan taarruzlarını durdurması ve ardından Büyük Taarruz’u başlatması askeri açıdan neredeyse imkansız olacaktı. Sonuç olarak Doğu aşiretleri Milli mücadele tarihimizde unutulmaması gereken bir fedakarlık örneği göstermiştir.

KAYNAKÇA

1.Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı Yayınları: 

Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, Kafkas Cephesi, 3. Ordu Harekâtı, Cilt II, Ankara.
(Bölgedeki düzenli ve müstahfaz birliklerin tüm konuşlanma şemaları bu resmi
arşiv belgelerinde yer alır).

Dr.Öğr. Üyesi Sinan Kıyanç: Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas (Doğu) Cephesi’nde
İhtiyat (Aşiret) Süvari Alayları (Akademik Bakış Dergisi). (Hamidiye
Alayları’ndan Aşiret Hafif Süvari Alayları’na geçişi, Sıpki/Sipkan gibi
aşiretlerin savaştaki nizamnamelerini ve insan güçlerini detaylandıran önemli
bir makaledir).

Avyarov
(Eski Rus Subayı): Osmanlı-Rus Savaşı’nda Kürtler ve Hamidiye Süvari Alayları,
Ankara.

2.Karşı Taraftaki Unsurlar (Rusya ve Ermeni Birlikleri) İçin Kaynaklar

•          Yevgeni Maslovski: Kafkas Cephesinde
Birinci Dünya Harbi (1914-1917), Genelkurmay Basımevi, Ankara (Rus generalin
cephe anıları ve gözlemlerini aktaran bir diğer temel kaynaktır).

•          Prof. Dr. Erdal Aydoğan: Gönüllü
Ermeni Tugaylarının Kafkas Cephesindeki Faaliyetleri, Türk Dünyası
Araştırmaları Vakfı.

•          Dr. Drastamat Kanayan (Dro) &
Andranik Ozanyan Hatıratları: Rus devlet arşivlerinde ve dönemin Ermeni
komutanlarının günlüklerinde nizamî ve milis birliklerinin yapıları
doğrulanmaktadır.

3.Sarıkamış Harekâtı ve Allahuekber Dağları Kayıpları İçin Kaynaklar

•          Fevzi Çakmak (Mareşal): Büyük Harpte Kafkas
Cephesi Faaliyetleri, Ankara, 1936.

•          Bülent Ağaoğlu: Sarıkamış Harekâtı
Kaynakçası, İkarus Yayınları, 2007. (Sarıkamış üzerine yazılmış yerli/yabancı
tüm belgelerin toplandığı indeks niteliğinde bir eserdir).

•          Cavit Marancı: Sarıkamış Harekâtı ve 91.
Alay, Alioğlu Yayınevi, 2009. (Donma vakalarını ve alay seviyesindeki
trajedileri askeri günlükler üzerinden aktarır).

4.Doğu’dan Batı Cephesi’ne Gönderilen Yardımlar ve Millî Mücadele İçin Kaynaklar

•          Kâzım Karabekir Paşa: İstiklal
Harbimiz, Yapı Kredi Yayınları (veya Emre Yayınları). (Kâzım Karabekir’in
bizzat kendi kaleminden Ermenistan yenilgisi sonrası Batı Cephesi’ne gönderdiği
tüfek, top, mermi ve altın miktarlarının listelendiği en birincil kaynaktır).

•          Türk Tarih Kurumu (TTK) Resmî Portali: İstiklal Harbi –
Doğu Cephesi Gelişmeleri ve Gümrü Antlaşması Bilgi Notları. (Mütareke şartı
olarak Ermenilerden 

1.İnönü Muharebesi (gazete başlıkları)

https://www.academia.edu/179628587/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9Ftan_Mill%C3%AE_M%C3%BCcadeleye_K%C3%BCrt_A%C5%9Firetlerinin_Bilinmeyen_Fedakarl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_S%C4%B1pki_Manki_ve_Do%C4%9Fu_Cephesi_1914_1922

Yukarı Çık