Karapapaklar (Terekemeler), Tutak-Eleşkirt bölgesine yerleşen ve 19. yüzyıl sonlarında Kafkasya’dan göç eden Kıpçak kökenli bir Türk topluluğudur. Tutak ve Eleşkirt bölgesine yerleşimleri 1877-78 Osmanlı-Rus
Savaşı sonrası hızlanmıştır.Yerleşimde 1891 Hamidiye Alayları Nizamnamesi ve
aşiret iskan politikaları belirleyici olmuştur.
Karapapaklar (Terekemeler) kimdir ve Tutak-Eleşkirt’e ne zaman yerleştiler?
Karapapaklar, aslen Kafkasya kökenli, Kıpçak boyuna mensup Sünni Türk topluluğudur. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) sonrası Rus baskısından kaçarak Doğu Anadolu’ya göç etmişlerdir, 1890’lı yıllardan itibaren Tutak ve Eleşkirt köylerine iskan
edilmişlerdir. Bu yerleşim, II. Abdülhamid döneminde 1891’de kurulan Hamidiye
Hafif Süvari Alayları teşkilatı ile doğrudan bağlantılıdır.
Karapapak Türklerinin bu iki ilçeye ve köylerine yerleşmesinin arkasında yatan tarihi
kayıtlar:
1. Göçün Tarihi Arka Planı ve Sebebi (93 Harbi ve 1904 Göçleri)
Karapapakların asıl ana vatanı Kafkasya’da Borçalı (Gürcistan), Kazak ve Ağbaba (Ermenistan) bölgeleridir. Rus Çarlığı’nın baskıları ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93
Harbi) sonrasında büyük kitleler halinde Anadolu’ya göç etmeye başlamışlardır.
İskân Politikası:
Osmanlı Devleti, Kars üzerinden gelen bu muhacir akınını planlı bir
şekilde o dönem Bayazıt (doğu beyazıt) Sancağı’na bağlı olan Tutak ve Eleşkirt
civarına yerleştirilmişlerdir. İkinci büyük dalga ise 1904 yılında doğrudan
Türkiye’ye yerleşmek isteyen 90-100 hanelik başka bir Terekeme grubunun bölgeye
gelmesi ile yaşanmıştır.
Boşalan Köylerin Şenlendirilmesi:
Tutak bölgesindeki bazı köyler 1853-1856 Kırım Savaşı döneminde ezidi ve Ermeni
nüfusun ayrılmasıyla boşalmıştı, Osmanlı yönetimi, hem sınır güvenliğini
sağlamak hem de tarımsal üretimi canlandırmak için Karapapakları bu stratejik
köylere yerleştirmiştir.
2. Tutak’ta Karapapakların (Terekemelerin) Yerleştiği Köyler Karapapak
kültürü Tutak genelinde çok köklü bir iz bırakmıştır. Resmi arşivler ve yerel
tescillere göre Tutak’ta Karapapak Türklerinin yoğun olarak iskân edildiği
başlıca köyler şunlardır: Esmer, Gültepe, Sincan, Şekerbulak, isaabat, hacıisa, derik
3. Eleşkirt ve Çevresindeki Karapapak Yerleşimleri
Remikan,mollasüleyman,mardo, hoşyan, çilikan, yücekapı (hanzır)
Eleşkirt merkez ve çevresinde de Karapapak aileler mülk edinmiş ve buradaki aşiretlerle
komşuluk bağları kurmuştur.
4. Karapapakların Tutak ve Eleşkirt Köylerine Yerleşimi 19.yüzyılın
ikinci yarısı, Serhat coğrafyası için kader ortaklıklarının dönemi olmuştur.
1877-1878 93 Harbi ve sonrasında 1904 yılında Kafkasya’nın Borçalı, Kazak
ve Ağbaba bölgelerinden Rus baskısıyla göç eden Karapapak (Terekeme) Türkleri,
Osmanlı topraklarına sığınmıştır.
Osmanlı Devleti, sınır hatlarını tahkim etmek amacıyla muhacirleri özellikle Tutak ve
Eleşkirt’in stratejik köylerine yerleştirmiştir. (ayrıca Erzurum-Kars-Ardahan-ığdır) Bugün Tutak ve Eleşkirt köyleri Karapapak Türklerinin kök saldığı yurtlar olmuştur. Aynı yaylaları paylaşan Mânikâ (manki), sıpki aşireti ve Karapapaklar, kısa sürede komşuluk ilişkileriyle etle tırnak gibi bütünleşmiştir, tutak köylerinden bazı aileler göç ederek yücekapı köyüne yerleşmişlerdir bazı akrabaları hala tutak köylerindedir.
Osmanlı Belgelerinde Serhat Boyları: Mânikâ Aşireti ve Karapapakların Tarihi Bağları
Osmanlı saray yazışmalarında ve tarihi raporlarda bu iki büyük yapının izi birlikte
sürülmüştür.
1. 1848 Yılı Sınır Raporu: “Seyahatname-i Hudut” Kayıtları Mânikâ
adının resmi devlet evraklarında ilk ve en önemli geçtiği yerlerden biri, 1848
tarihli “Seyahatname-i Hudut” raporudur.
Dönemin Osmanlı idaresi, Serhat bölgesindeki sınır güvenliğini, nüfusu ve aşiret
yapılarını netleştirmek için Mehmet Hurşit Paşa’yı bölgeye göndermiş. Paşa’nın
hazırladığı bu devasa raporda, Serhat coğrafyasının en büyük konfederasyonlarından
biri olan Sipki (Sipkan) manika yapısı ve diğer aşiretler incelenmektedir.
BelgedekiTarihi Gerçek:
Mehmet Hurşit Paşa, bu resmi raporunda Mânikâ’yı doğrudan Sipki
federasyonuna bağlı, İslamiyet’i kabul etmiş (Müslüman) kollar arasında resmen
zikreder.
Yol Arkadaşları: Belgede Mânikâ; Brimi, Mâme Zeydî, Prahâldi, Dereceki ve Hâl
Haseyni dılxeri gibi kollarla yan yana listelenmiştir. Bu kayıt bize,
Mânikâ’nın 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı devleti tarafından resmen tanınan,
sınır boylarında ağırlığı olan köklü bir yapı olduğunu kanıtlamaktadır. Bizim
konumuz beyazıt sancağı aşiret boyları olduğu için diğer aşiretlerin hamidiye
alaylarındaki görev tanımları başka bir başlık altında ayrıca değerlendirilmesi
gerekmektedir.
2.Yıldız Sarayı ve Hamidiye Alayları Dönemi (1891-1901)
Takvimler 1891’i gösterdiğinde, Sultan II. Abdülhamid döneminde Rus tehdidine ve
bölgedeki Ermeni çetelerinin faaliyetlerine karşı ünlü Hamidiye Hafif Süvari
Alayları kurulur. İşte bu askeri savunma hattı, Mânikâ aşireti ile Karapapakların devlet nezdindeki ortak kaderini mühürleyen yerdir.
Cündi Terekemeler ve Mânikâ Süvarileri:
Osmanlı Dahiliye Nezareti (İçişleri
Bakanlığı) Mektubî Kalemi evraklarında, hem Mânikâ alaylarının hem de devlet
kayıtlarında “Cündi Terekemeler” olarak anılan Karapapak süvari
birliklerinin sınır karakollarına verdiği askeri ve lojistik destekler yan yana
raporlanmıştır.
Devletin Güvenli Limanı:
Yıldız Sarayı Arşivi’ndeki (Y.PRK) istihbarat ve asayiş raporlarında, bu iki yapının
Serhat bölgesindeki milis savunma gücü devlet tarafından övgüyle tescillenmiş;
aşiret reislerine ve Karapapak beylerine (mihrali bey) dönemsel olarak rütbe ve
madalyalar takdim edilmiştir.
KAYNAK:
1-T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı,
Osmanlı Arşivi (BOA): Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT.MHM.) 660/53,
03.06.1313/21.11.1895; 660/53-6-7-8, 7-9 Kev 1311/19-21.12.1895; 660/53-17, 17
Kev 1311/29.12.1895; 660/53-10, 18 Kev 1311/30.12.1895; 660/53-9, 19 Ka
1311/31.12.1895; 660/53-11, 25 Ka 1311/06.01.1896.
Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO.) 498/37292,
18.04.1312/18.10.1894; 2174/163025, 29.06.1321/22.09.1903.
Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT.) 2202/58,
02.01.1317/12.06.1899. Dahiliye Şifre Kalemi (DH. ŞFR.) 176/126, Rumî
20.05.1312/19.11.1894.
1. 2-1848 Tarihli “Seyahatname-i Hudut” Raporu (Nüfus ve İnanç Kayıtları):
Mehmet Hurşit Paşa’nın 1848 tarihli
“Seyahatname-i Hudut” adlı eseri (Mehmet Hurşit Paşa, bu raporda
Mânikâ’yı doğrudan Sipki konfederasyonuna bağlı, İslamiyet’i kabul etmiş
(Müslüman) kollar arasında resmen zikreder. Belgede Mânikâ; Brimi, Mâme Zeydî,
Prahâldi, Dereceki, Hâl Haseyni ve Prebadi gibi diğer Müslüman kollarla
birlikte listelenmiştir. Bu da aşiretin 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı
idaresi tarafından resmen tanınan, yerleşik nizamdaki bir yapı olduğunu
gösterir.
3. Hamidiye Hafif Süvari Alayları ve Dahiliye Nezareti
Kayıtları (1891 ve Sonrası)
Sultan II. Abdülhamid döneminde (1891) Rus tehdidine
ve Ermeni çetelerinin faaliyetlerine karşı bölge güvenliğini sağlamak amacıyla
kurulan Hamidiye Alayları nizamnamelerinde de Mânikâ aşireti ve Karapapaklar
önemli görevler üstlenmiştir.
Askeri Düzen: Eleşkirt, Tutak ve Malazgirt hattında
devlete askeri milis ve süvari desteği sağlayan Mânikâ alayları ve karapapaklar
Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT) evraklarında sıkça yer almaktadır.
Lojistik ve Asayiş: Arşiv belgelerinde, Mânikâ ve
karapapak (terekeme) süvarilerinin sınır karakollarına verdiği destekler,
bölgedeki asayişi sağlama görevleri ve ordu komuta merkeziyle yapılan
yazışmalar (“aşiret reislerine verilen rütbeler ve madalyalar”) resmi
devlet evrakı olarak tescillenmiştir.
Karaoğlu, Elif Gizem. “Ağrı’da Yaşayan Karapapak
/ Terekeme Türklerinin Göç Anlatıları”. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (AİCUSBED), Cilt 6, Sayı 2, Ekim 2020, ss.
21-49.ISSN: 2149-3006 / e-ISSN: 2149-4053
Makale Linki: dergipark.org.tr
