Mikro Tarih Perspektifinden Yücekapı Bağlamı ve Yer İsimlerinin Tasfiyesi

 

 

 

Not: Bu yazı, Yücekapı (Hanzır) köyü ve çevre İl ilçe isimlerinin mikro tarihini ve resmi kayıtlardaki isim değişim sürecini akademik ve belgesel perspektifle ele almak amacıyla hazırlanmıştır. Herhangi bir siyasi amaç taşımamaktadır.

ÖZET:

Bu çalışma, Ağrı Eleşkirt Yücekapı (Hanzır) köyü örneği üzerinden, yer isimlerinin değiştirilmesinin mikro tarih ve toplumsal hafıza üzerindeki etkilerini incelemektedir.

1. Mikro Tarih ve Belge Sorunu

Mikro tarih; yazılı belgeler, kültürel eserler ve güvenilir sözlü anlatımların, örf, adet ve geleneklerle harmanlanarak belirli bir coğrafyaya özgü şekil almasının ve coğrafi şartların kültürlere doğrudan etkisinin bir bütün olarak yansımasıdır.

İlk çağlarda ulaşım ve etkileşim imkânlarının kısıtlı olması, tarihi belgelerin sadece üretildiği bölge içinde kalmasına neden olmuştur. Günümüzde küreselleşme ve internet ile her türlü bilgiye erişim mümkünken, geçmiş yüzyıllarda veri kaynaklarının kısıtlılığı yeterli belge ve kültürel mirasın günümüze ulaşmasını engellemiştir.

Doğu Anadolu Bölgesi özelinde iklim şartları, coğrafi etkenler ve okuryazarlık oranının düşük oluşu aşiret yapılanmaları üzerinde doğrudan etkili olmuştur. Geçim kaynağının tarım ve hayvancılığa dayanması ve yöre kültürünü yansıtan mirasın yazılı hale getirilmemesi, aşiret kültürüne dair verilerin belgelenmesini neredeyse imkansız kılmaktadır. Ancak Şerefxane Bedlisi nin Şerefname, İdris-i Bedlisi nin Selim Şahnamesi, Ehmede Xani nin Mem u zin gibi eserler yakın yüzyıla ait en önemli kaynaklar olarak gösterilebilir, Osmanlı arşiv belgeleri de buna eklenebilir (bazı kaynaklarda bilinçli örtbaslardan bahsedilmektedir)

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA. http://Y.PRK. ASK. 96.70), Nevsal-i Askerî kayıtları, Osmanlı Nizamnâmeleri ve Hudut Raporlarını içeren Seyahatnâmelerde Hamidiye Alaylarından sıkça bahsedilmektedir. Bu belgelerde aşiretlerin görev yerleri, maaşları ve hangi sancak bölgesini koruyacakları detaylıca anlatılmaktadır.

2. Türk Tarih Kurumu ve Müfredat Sorunu

Türk Tarih Kurumu, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifi ile 15 Nisan 1931’de “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” adıyla kurulmuş, 3 Ekim 1935’te bugünkü adını almıştır. Kurumun amacı, Türk tarihine ait belge ve kaynakları toplamak ve yayımlamaktır.

Kurumun çalışmaları neticesinde ilkokuldan yükseköğretime kadar tüm ders kitaplarının müfredatları yeniden düzenlenmiştir. Ancak neredeyse tüm ders kitaplarında, aşiretlerin Osmanlı alaylarındaki ve Kurtuluş Savaşı ile Kafkasya Cephesi’ndeki görevlerine yeterince değinilmemiştir.

3. Yer İsimlerinin Değiştirilmesi: Hukuki Süreç ve Hafıza Kaybı

Cumhuriyet’in ilk yıllarında başlayıp 1960’lı yıllara hatta 1980 askeri müdahalesine kadar devam eden süreçte, ulus-devlet inşası, homojenleştirme ve siyasi-askeri güvenlik kaygıları nedeniyle özellikle Doğu-Güneydoğu ve Doğu Karadeniz bölgelerinde yer isimlerinin değiştirilmesi yoluna gidilmiştir.

Bu sürecin temel hukuki dayanağı, 1949 tarihli 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’nun 2. maddesinin (D) bendi olmuştur. Bu madde, İçişleri Bakanlığı’na yer adlarını değiştirme konusunda doğrudan tam yetki vermiştir.

Bu madde uyarınca İçişleri Bakanlığı bünyesinde 1957 yılında Ad Değiştirme İhtisas Kurulu teşekkül ettirilmiştir. Bu kurul, kanunların verdiği yetkiler çerçevesinde toplamda yaklaşık 28.000 yerleşim yeri ve coğrafi unsurun (dağ, nehir vb.) adını değiştirmiştir. Bu yerlerin 12.211 tanesini köy ve kasabalar oluşturmaktadır. Yapılan tasniflere göre yaklaşık 4.200 Rumca/Yunanca ve 4.000 Kürtçe/Zazaca kökenli isim kademeli olarak değiştirilmiştir.

Askeri Dönem Düzenlemeleri: 1960 (27 Mayıs) ve 1980 (12 Eylül) askeri müdahale dönemlerinde mevcut İl İdaresi Kanunu’nun verdiği yetkiler en üst seviyede kullanılmış, toplu kararnameler ile binlerce köy ve yer ismi tek seferde değiştirilmiştir.

Tarih, belgelere dayanan ve sonraki nesillere aktarılan bir bilgi birikimidir. Bu değişiklikler, sonuçları itibarıyla yüzyıllara yayılan bir kültürün ve toplumsal hafızanın tasfiyesi anlamına gelmektedir. Gelecek kuşaklarda eski yer isimlerinin bilinmemesi, o yörenin dil bilgisinin ve tarihinin de bilinmemesi demektir. Çok değil, bir yüz yıl sonra eski isimler yeni isimleriyle anılacak, daha öncesi belki de bilinmeyecektir.

4. Yücekapı (Hanzır) Örneği – Manki Bağlamı

Bu kopuşun en somut örneği, çalışma alanımız olan Yücekapı köyüdür. Köyün eski ismi olan Hanzır (Xanzır) isminin, yerel sözlü kaynaklarda yüzyıllardan beri aynı adı taşıdığı bilinmektedir

Yörede Hanzır olarak bilinen yerleşimin kurucu unsuru olan Manki (Mânikâ) Aşireti, daha önce bloğumuzda da belirttiğimiz üzere Serhat bölgesinin en geniş yapılarından Sıpkan (Sıpki) aşiretinin bir koludur. Osmanlı arşiv kayıtlarına göre (BOA, 1897 tarihli Hamidiye Alayları Taksimat Defterleri), Karaköse (Ağrı), Tutak ve Diyadin hattının savunmasında görev alan Sıpkan alaylarının süvari gücünü oluşturmuştur.

Yücekapı (Hanzır) köyünü kuran aileler de bu kola mensuptur ve yerleşimleri 1891 Hamidiye Nizamnamesi sonrası iskan politikalarıyla şekillenmiştir. Dolayısıyla yer isminin Hanzır’dan Yücekapı’ya dönüşmesi, Osmanlı arşivlerindeki askeri tescil kayıtları ile günümüz idari haritası arasındaki bağı tamamen koparmaktadır. Örneğin 300 yıl sonra Hanzır ismi bilinmeyecek, Hoşyan gibi çevre köy isimleri de bilinmeyecektir. Bu eski isimlerle herhangi bir belge ele geçirildiğinde bulunduğunda, kuşak hafızası silindiği için elde edilen belge ile yer eşleştirilemeyecek ve belki de yazılı kaynaklar yok hükmünde görünecektir.

SONUÇ

Yer isimleri sadece birer etiket değil, birer arşivdir. Hanzır ismi silindiğinde, Xanzır kökeni, Manki’nin Hamidiye’deki görevi ve Sıpkan konfederasyonuna bağlılığı da silinmektedir.

KAYNAKÇA

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA. http://Y.PRK. ASK. 96.70)

2. Nevsal-i Askerî, 9 Muharrem 1297: 117

3. 1891 Tarihli Hamidiye Süvari Alayları Nizamnamesi

4. 1848 Tarihli Seyahatname-i Hudut Raporu

5. 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu ve Ad Değiştirme İhtisas Kurulu Kararları

6. Sahadan Sözlü Tarih Kayıtları (Aile anlatımları, 2026)

Akademik yayın linki

https://www.academia.edu/179774693/M%C4%B0KRO_TAR%C4%B0H_PERSPEKT%C4%B0F%C4%B0NDEN_Y%C3%9CCEKAPI_MANK%C4%B0_BA%C4%9ELAMI_VE_YER_%C4%B0S%C4%B0MLER%C4%B0N%C4%B0N_TASF%C4%B0YES%C4%B0

Yukarı Çık