TBMM Gizli Celse’de Kürt Aşiretleri (1922)

TBMM Gizli Celse’de Kürtler: Kürdistan Talimatnamesi ve Aşiretler (1922)

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin gizli tutulan oturumlarından biri, Kürtler hakkında bugüne kadar çok az bilinen resmi bir belgeyi içermektedir. 22 Temmuz 1338 / 22 Temmuz 1922 tarihli, Devre 1, Cilt 3, İnikat 78 numaralı Gizli Celse Zabıtları’nda, Elcezire Cephesi Kumandanı Nihad Paşa hakkındaki Adliye Encümeni mazbatası görüşülmüş, Vekiller Heyeti (Bakanlar Kurulu) tarafından cephe kumandanlığına verilen “Kürdistan Hakkında Talimatname” de tutanağa geçirilmiştir. Bu yazıda o talimatname, aşiretlerin cephede ne yaptığı ve o oturumda söz alan Kürt mebusları, sade bir dille, sayfa numaralarıyla birlikte aktarılmıştır. 1.Vekiller Heyeti’nin Kürdistan Hakkında Talimatnamesi TBMM hükümeti tarafından Elcezire Cephesi Kumandanlığı’na 5 maddelik bir talimat gönderilmiştir. Özeti şudur:

Madde 1 – Mahalli İdare Kurulması:

Bütün memlekette halkın idareye doğrudan katıldığı yerel yönetimler kurulması iç siyasetin gereği olarak belirtilmiştir. Kürtlerin yaşadığı bölgelerde de, iç ve dış siyasetin gerekleri gözetilerek, aşamalı olarak mahalli bir idare kurulması benimsenmiştir.

Madde 2 – Kendi Mukadderatını Tayin:

Milletlerin kendi mukadderatını bizzat idare etmesi, dünyaca kabul edilmiş bir ilke olarak kabul edilmiştir. Kürtlerin yerel idare teşkilatlarını tamamladığı, aşiret reisleri ve ileri gelenlerinin kazanıldığı ve reylerini açıkladıklarında, kendi mukadderatlarına sahip olarak TBMM idaresi altında yaşamayı tercih ettiklerini ilan etmeleri gerektiği belirtilmiştir. Kürdistan’daki bütün mesainin bu siyasi amaca yönlendirilmesi cephe kumandanlığına ait olarak kaydedilmiştir.

Madde 3 – Dış Tehditler ve İttifaklar:

Kürdistan’daki Kürtlerin Fransızlara ve özellikle Irak sınırındaki İngilizlere karşı olan husumetinin, silahlı çatışmalarla değiştirilemez bir dereceye vardırılması, yabancılarla Kürtlerin anlaşmasının engellenmesi hedeflenmiştir. Kürt reislerinin mülki ve askeri makamlarla görevlendirilerek TBMM’ye bağlılıklarının sağlamlaştırılması esas olarak kabul edilmiştir.

Madde 4 – İdare ve Sevkiyatın Birleştirilmesi:

Kürdistan iç siyasetinin Elcezire Cephesi Kumandanlığı tarafından birleştirileceği ve idare edileceği belirtilmiştir. Cephe kumandanlığının bu konuda doğrudan TBMM Riyaseti ile yazışacağı, vilayetlerin hareket tarzını düzenleyeceği kaydedilmiştir.

Madde 5 – İdari, Adli ve Mali Islahat:

Cephe kumandanlığı tarafından, bölgede ihtiyaç duyuldukça idari, adli veya mali değişikliklerin ve ıslahatların doğrudan hükümete teklif edilmesi kararlaştırılmıştır.

2.Aşiret Cephelerinde Ne Olmuştur? (Sayfa 552-555) Tutanakta aşiretler, Nihad Paşa hakkındaki soruşturma dosyası ve cephe raporları üzerinden tek tek anlatılmıştır. Şemmer Aşireti (S.553-554) Çölün en büyük aşireti olarak kaydedilmiştir. Reisi Asbirt Ferhan Paşa’dır. Torunu İngilizlere çalıştığı dile getirilmiştir, Nihad Paşa tarafından dede silahla taltif edilmiş, torunu İngiliz’den koparılmıştır. İngiliz’in Musul üzerinden Güneydoğu’yu bölme planı bu şekilde engellenmiştir.

Aneze Aşireti (S.553-554) Suriye çölü, Fırat doğusunda bulunmaktadır. Reisi Müzvidi bini Kaşiş’tir. Küçük aşiretlere saldıran büyük bir aşiret olarak anlatılmıştır. Nihad Paşa tarafından durdurulmuş, bizzat Deyrizor’da Fransızlara karşı savaştırılmıştır. Akkidân Aşireti (S.553-554) Deyrizor – Ebukemal – Fırat Vadisi’nde bulunmaktadır. Tutanaktaki resmi başarı şu şekilde kaydedilmiştir:  Fransızlar 3 defa hezimete uğratılmıştır 300-400 Fransız askeri öldürülmüş, bir kısmı esir alınmıştır 2 top, 18 mitralyöz ve çok sayıda silah ganimet olarak alınmıştır 10 Fransız uçağı tahrip edilmiştir Genelkurmay harp raporlarında kayıtlı olduğu belirtilmiştir. Cebve Aşireti (S.554) Nusaybin – Deyrizor, Habur Vadisi’nde bulunmaktadır. Reisi Muslit Paşa’dır. Fransızlar tarafından maaş teklif edilmiştir. Nihad Paşa tarafından engellenmiş, Milli Hükümette tutulmuştur. Habur’da Hasipçe, Fedgami, Suver nahiyeleri kurulmuş, vergi toplanmıştır. Dirkili, Hacı Necim, Salih, Davud Aşiretleri (S.554-555), Mardin – Viranşehir Kürt aşiretleridir. 1336’da Milli Aşireti isyan edip Viranşehir’i alınca, Dirkili’lerin onlara katılması engellenmiştir. 16 Haziran 1337’de Resülayn’da Fransızlara karşı 300-400 atlı ile bizzat orduya katılınmıştır. Diğerleri (S.555) Çelebi, Gercüşlü İbrahim, Habzi Bey aşiretleri tarafından Midyat’taki Süryani isyanı bastırılmıştır. Çelikli Abdülkerim tarafından Dicle’den Musul’a kereste nakliyatı korunmuş, casus Ekrem yakalanıp orduya teslim edilmiştir. 3.Oturumda Kürt Mebuslar da bulunmuştur Tutanakta aynı oturumda aktif olan, takrir veren, tartışan Kürt illerinin mebusları şunlardır: Muş Mebusu Kasım Efendi (S.548) Dersim Mebusu Abdülhak Tevfik Bey (S.548) Dersim Mebusu Mustafa Bey (S.549) Van Mebusu Tevfik Bey (S.549) Bitlis Mebusu Vehbi Bey (S.551-552) – Hükümetin Kürdistan politikasını sorgulayan en aktif mebus olarak kaydedilmiştir Mardin Mebusu Esat Bey (S.549) Ergani Mebusu Hakkı Bey ve Sırrı Bey (S.549) Diyarbakır Mebusu Hacı Şükrü Bey (S.557-560) – Nihad Paşa’yı şikayet eden olarak Kars Mebusu Cavid Bey olarak geçmiştir.

Sonuç:

Sadece Akkidân aşireti tarafından bile tek başına 400 Fransız askeri etkisiz hale getirilmiş, resmi kayıtta yer almıştır. 9 ayrı Kürt ilinin mebusu aynı tutanakta söz almış, soru sormuş, takrir vermiştir. S.551’de Mustafa Kemal Paşa imzalı talimatta “Kürdistan’daki bütün mesai” ifadesi açıkça yazılmıştır. Tutanak tarafından hem isyan hem de sadık aşiretlerin isyanı bastırdığı yazılmıştır.

Kaynak:

TBMM Gizli Celse Zabıtları, Devre: 1, Cilt: 3, İnikat: 78, Tarih: 22 Temmuz 1338 / 22 Temmuz 1922, Sayfa: 548-560. Elcezire Cephesi Kumandanı Nihad Paşa hakkındaki Adliye Encümeni mazbatası ve Vekiller Heyeti’nin Kürdistan Hakkında Talimatnamesi.

Kaynak linki: https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/GZC/d01/CILT03/gcz01003078.pdf

Yukarı Çık