
Hacı Musa Bey Kimdir? Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemleri ile Millî Mücadele yıllarında Doğu Anadolu’da, özellikle Muş ve Bitlis çevresinde siyasetinde ve aşiret dengelerinde belirleyici rol oynamış Hoyti (Xoyti – Mutki) Aşireti lideridir.
Hacı Musa Bey, kaynaklarda Mutki Aşireti Reisi olarak da, Hoyti (Xoyti) Aşireti Reisi olarak da geçmektedir. Sitemizde yer alan Mustafa Kemal Paşa Diyarbakır’da yazısında da Mutki Milis Alayı Komutanı olarak anılmaktadır. Babası, Bitlis çevresinde geniş arazilere sahip olan ve kaymakamlık da yapmış olan Mirza Bey’dir. 1853 civarında Bitlis’in Huyut nahiyesine bağlı Ziran köyünde doğmuştur. Babası Mirza Bey’in vefatından sonra Hoyti Aşireti’nin başına geçmiştir. Tarihsel literatürde ve arşiv belgelerinde iki temel dönemiyle ön plana çıkar: 19. yüzyıl sonundaki Hamidiye Alayları / Musa Bey Olayı süreci ve 1919 Erzurum Kongresi ile başlayan Millî Mücadele dönemindeki kritik rolü.
1. Hacı Musa Bey Olayı ve Hamidiye Alayları Dönemi (1889-1890)
1880’lerin sonunda Muş Ovası’ndaki Ermeni köyleriyle yaşanan toprak, vergi ve asayiş anlaşmazlıkları uluslararası bir krize dönüşmüştür. İngiliz ve Amerikan konsolosluk raporlarına (Mavi Kitap / Blue Book) yansıyan şikayetler üzerine Avrupa devletlerinin baskısıyla II. Abdülhamid, Hacı Musa Bey’i İstanbul’a çağırtarak yargılatmıştır. 1889’da İstanbul’da yapılan yargılama sonucunda beraat etmiş, ancak siyasi dengeler gereği bir süre Medine’de zorunlu ikamete (sürgüne) tabi tutulmuştur. II. Abdülhamid döneminde kurulan Hamidiye Hafif Süvari Alayları bünyesinde aşiretiyle birlikte yer alarak bölgedeki askeri ve idari nüfuzunu pekiştirmiştir. Genç yaşlarından itibaren nahiye müdürlüklerinde görev almış ve bölgedeki asayişin sağlanmasında etkili olmuştur.
2. Birinci Dünya Savaşı ve Mustafa Kemal Paşa ile Görüşmeleri (1916)
I. Dünya Savaşı sırasında Rus işgaline karşı aşiret güçleriyle milis kuvveti oluşturarak cephede savaşmıştır. Mutki’nin ileri gelenlerini ve bölge halkını kattığı gönüllü birliği alay seviyesinde, 4 tabur kadar mevcuttu. Bitlis’in işgalinden sonra Bitlis ile Muş arasındaki Kambos Dağları’nın kuzeyi 5. Tümen’in emir komutasında gönüllü müfrezeler tarafından savunulmuştur. Bitlis Boğazı’nın batısında Mutki bölgesinde Hacı Musa Bey’in gönüllüleri yer almıştır. Özellikle Doğu Anadolu’da Rusların kışkırtmalarıyla çıkan Ermeni isyanlarının bastırılmasında ve Ermeni-Rus birliklerine karşı önemli görevler yapmıştır.
Hacı Musa Bey ile Şeyh Hazret olarak bilinen Şeyh Muhammed Diyauddin Bey, Bitlis işgalinden önce Muş Bulanık bölgesinde Bilican mevzilerinde Ruslara karşı ilk karşı direnişi birlikte yapmışlardır. Araziyi iyi bilen bu müfrezeler Ruslara ağır kayıplar verdirmiştir. Harp ceridelerine göre 8 Nisan 1916 tarihinde Hacı Musa Bey, milislerin mühimmatının kalmadığını bildirmiştir. Bunun üzerine 16’ncı Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Sason ambarından 50 sandık mühimmatın gönderilmesini emretmiştir. Mustafa Kemal Paşa, hatıra defterine şunları yazmıştır: 15 Kasım 1916: Hacı Musa Bey’in biraderi Nuh Bey geldi. Ailelerin Garzan civarında iyi yerleştirilmiş ve hüsn-i iaşe edilmekte bulunmuş olduklarından ve zabitan gibi maaş verilmesinden bahsediyordu. 19 Kasım 1916: Hacı Musa Bey veda için geldi. 50 lira verdim. Teşrinievvelden itibaren maaşı verilmesini de emrettim. Bu bilgiler Hacı Musa Bey’in Mustafa Kemal Paşa’nın güvenini kazandığını göstermektedir.
Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle Mutki bölgesindeki Hacı Musa Bey’in emir komutasındaki milisler, Kerp-Bitlis istikameti ile Tatvan’ın batı istikametinde ilerlemeye çalışmış, Rus ve Ermeni çete ve kuvvetlerine karşı o istikametleri savunmuşlardır. Hacı Musa Bey, 5’inci Tümen’in Duhan Boğazı’nın batısındaki kuvvetleriyle aralıksız irtibatta bulunmuştur. Bu konunun detaylarını Mustafa Kemal Paşa Diyarbakır’da başlıklı yazımızda anlatmıştık.
3. Millî Mücadele ve Erzurum Kongresi (1919-1922)
Mütareke sonrasında Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulması planlarına karşı Mustafa Kemal Paşa’nın yanında yer almıştır, Öte yandan Millî Mücadele Döneminde Mustafa Kemal Paşa, Hacı Musa Bey’e hitaben Erzurum Kongresi’ne hem de Sivas Kongresi’ne çağırmak için mektup yazdı. Davet mektubunda Mutki bölgesinde yaptığı faaliyetlerin ve Bitlis ile Muş’un Rus işgalinden kurtarılmasında orduya yaptığı yardımların her zaman takdir ve şükranla anıldığı belirtilmiştir. Öte yandan Hacı Musa Bey, kendisine düşman olan aşiretlerin zarar vermelerinden çekindiği için kongreye katılamamıştır.
Buna rağmen Kongreye katılmadığı halde, 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 tarihleri arasında toplanan Erzurum Kongresi’nin son günü olan 7 Ağustos 1919’da yapılan oylamada dışarıdan aday gösterilerek Bitlis Vilayeti’ni temsilen 9 kişilik Temsil Heyeti üyeliğine seçilmiştir. Heyette Mustafa Kemal Paşa, Rauf (Orbay) Bey, Bekir Sami (Kunduk) Bey, Şeyh Fevzi Efendi, Raif (Dinç) Bey, Servet Bey, Sadullah Bey ve İzzet Bey de bulunmaktaydı. 20 Kasım 1919’da Hacı Musa Bey telgraf çekerek, haberleşmelerin telgrafhanelerce ücret istenmekte, vatan ve milletle alakalı mesele olduğundan ücretsiz yapılması için ne yapılması gerektiğini sormuştur. Mustafa Kemal Paşa cevabında,
“Verilen malumata teşekkür arz olunur. Kürt asil kavminin mukaddes hilafet makamına dini bağlılığı ve Türk kardeşleriyle ayrılmaz bir yiğitlik kitlesi teşkil eylediği bütün dünyaca malumdur. İstanbul’da vicdan yerine düşman parası tanıyan bazı alçak şahısların, Kürtlük namına ayrılıkçı vaki olan beyanat ve haber yaymalarının aşiret reisleri ve Kürt beyleri tarafından Dersaadet matbuatı vasıtasıyla tekzip ve lanetlenmesi siyasete pek uygun olup Heyet-i Temsiliye’den olan zat-ı âlilerinin ve milli teşkilat şubelerinin aralarındaki resmi haberleşmeleri ücrete tabi değildir.”
Heyet-i Temsiliye üyelerinden olan Hacı Musa Bey ile millî teşkilat şubelerinin resmi haberleşmelerinin ücrete tabi olmadığını bildirmiştir. Hacı Musa Bey ve Şeyh Hazret aileleriyle Mustafa Kemal Paşa arasında kuvvetli bağlar kurulmuştur. Onun emirleri doğrultusunda hareket etmişlerdir. Erzurum ve Sivas Kongrelerine katılamasalar da Mustafa Kemal Paşa’ya destek vermişlerdir.
4. Cumhuriyet Dönemi, Şeyh Sait İsyanı ve Sürgün Yılları (1925-1928)
Cumhuriyet’in ilanından sonraki süreçte merkezi otoritenin güçlendirilmesi politikaları ve bölgedeki siyasi gerilimler Hacı Musa Bey’in durumunu değiştirmiştir. Şeyh Sait İsyanı (1925) patlak verdiğinde hükümet ve isyancılar arasında hassas bir konumda kalmıştır. İsyanın ilk günlerinde adı isyancılarla temas halinde geçse de, aşiretinin büyük kısmıyla isyana fiilen katılmamış; ancak Ankara hükümeti nezdinde eski güvenini kaybetmiştir. İsyanın hazırlanmasında etkisi olduğu ileri sürülmüş ve tutuklanmıştır. Ancak Hükümetin güvenlik tedbirleri dolayısıyla Kayseri’ye sürülmüş, kısa bir süre sonra buradan firar ederek Suriye’ye (Kamışlı / Amude bölgesine) geçmiştir. 1928 yılında Suriye’de hayatını kaybetmiştir.
Hoyti Aşireti İçin Önemi
Hacı Musa Bey, Hoyti Aşireti için sadece bir reis değil, aynı zamanda bir dönemin hafızasıdır. Onun hayatı, aşiretin Bitlis’ten Muş’a, oradan Suriye’ye uzanan zorlu yolculuğunu da anlatmaktadır. Bugün Hoyti Aşireti mensupları, Hacı Musa Bey’i birlik ve beraberliğin sembolü olarak anmaktadır
Kaynakça
-Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (Vesikalar Bölümü): Erzurum Kongresi Temsil Heyeti seçimleri ve Hacı Musa Bey’e çekilen telgrafların tam metinleri yer alır.
-Oral Ateş, Mustafa Kemal Paşa ve 16’ncı Kolordu Komutanlığı (1915-1917), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2025: Hacı Musa Bey’in milis kuvvetleri, 50 lira ve maaş emri, 20 Kasım 1919 telgrafı ve Şeyh Hazret ile Bilican’daki direnişi hakkında harp ceridelerine dayanan bilgiler içerir.
-Musa Şaşmaz, Musa Bey Olayı (1883-1890), Türk Tarih Kurumu Yayınları: 1889’daki İstanbul yargılamasını, Osmanlı Arşivi (BOA) ve İngiliz Dışişleri (FO) belgeleri ışığında inceleyen en kapsamlı çalışmadır.
-Cevat Dursunoğlu, Milli Mücadelede Erzurum; Fahrettin Kırzıoğlu, Kars Tarihi ve Erzurum Kongresi: Kongre tutanakları, Hacı Musa Bey’in kongreye katılamamasına rağmen gıyabında Temsil Heyeti’ne seçildiğini gösterir.
-Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA): Yıldız Perakende Evrakı (Y.PRK.ASK) ve Dahiliye Nezareti (DH.MKT) fonlarında Medine sürgünü ve aşiret ilişkilerine dair belgeler.
-Birleşik Krallık Parlamentosu, İngiliz Mavi Kitapları (Blue Books), Turkey No.1 (1890): 1889 yargılaması ve Muş Ovası’ndaki olaylara dair Batılı konsolosların gözlemlerini içerir.
-Mehmet Şefik Korkusuz, Bitlis’te İki Aşiret: Mutki ve Modan: Bölgenin yerel tarihi, Hoyti aşiretinin soy kütüğü ve Hacı Musa Bey’in yerel hafızadaki yeri üzerine yerel tarih çalışmasıdır.