Kürtçe’nin İlk Nesir Ustası ve Bazid’in Büyük Alimi
Mela Mahmudi Bazidi, 19. yüzyılda yaşamış Kürt asıllı Osmanlı İslam âlimi, tarihçi ve yazardır. Ayrıca o, Kürt dili, tarihi, folkloru ve etnografyası üzerine yaptığı öncü çalışmalarla tanınır. Buna rağmen birçok kişi onu sadece bir medrese hocası sanır. Oysa Bazidi, Kürtçe düz yazının kurucusudur. Bu nedenle ona “Kürtlerin İbn Haldun’u” denilmiştir.
1-Hayatı ve Eğitimi
Mela Mahmudi Bazidi, 1797 yılında Ağrı’nın Doğubayazıt (Bazid) ilçesinde dünyaya geldi. İlk dinî ve klasik medrese eğitimini memleketinde aldı. Daha sonra tahsilini tamamlamak için İran’a gitti ve Tebriz’de okudu. Ayrıca medrese eğitimi sayesinde Arapça ve Farsça’ya hâkim oldu. Bunun yanında bölgede konuşulan Türkçe’yi ve ana dili olan Kürtçe’yi (Kurmanci lehçesi) çok iyi biliyordu. Sonuç olarak dört dilin edebiyatına ve kültürüne de vakıf hale geldi. Doğubayazıt’a dönerek medreselerde müderrislik ve imamlık yaptı.
Hayatının sonraki dönemlerinde ise dönemin önemli ilim ve ticaret merkezlerinden biri olan Erzurum’a yerleşti. Öte yandan 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı idaresi ile bölgedeki Kürt beyleri arasındaki bazı siyasi ve idari temaslarda arabuluculuk rolü üstlendiği de bilinmektedir. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, TDV İslam Ansiklopedisi ve son dönem araştırmaları 1867 yılından sonra Erzurum’da vefat ettiğini kaydetmektedir.
2. Auguste Jaba ile Tanışması
Mele Mahmudi Bazidi‘nin ilmî kariyerindeki en büyük dönüm noktası, 1856 yılında Erzurum’da Rus Konsolosu Auguste Alexandre Jaba ile tanışmasıdır. Jaba, Kırım Savaşı sonrasında Erzurum’a Rus konsolosu olarak atanmıştı. Kürt diline ve kültürüne çok meraklıydı. Bazidi, Jaba’ya Kürtçe hocalığı yaptı. Ayrıca onun himayesinde pek çok eserin kaleme alınmasını sağladı. İkilinin ortak çalışmaları ve Bazidi’nin derleyip yazdığı el yazması eserler, günümüzde St. Petersburg’daki Rusya Millî Kütüphanesi’nde bulunan zengin Kürtçe yazma koleksiyonlarının temelini oluşturmuştur. Sonuç olarak Bazidi, Kürt edebiyatında düz yazıyla (nesir) ilk metinleri yazan kişi olarak kabul edilir. Bu yönüyle 19. yüzyıl Kürt rönesansının ve modern Kürt nesrinin öncülerindendir.
3. Başlıca Eserleri
1. Âdât u Rusûmetnâme-i Ekrâdiye (Kürtlerin Örf ve Adetleri – 1858)Kürtlerin sosyal hayatı, ekonomik yapısı, aşiret sistemi, örf, âdet, folkloru ve etnografyası hakkında yazılmış ilk önemli nesir eserlerden biridir. Örneğin eserde Kürtlerde düğün nasıl olur, barış nasıl yapılır, savaş nasıl olur, misafir nasıl karşılanır, hepsi tek tek anlatılır. Bu nedenle eser, dönemin Kürt toplumunu antropolojik açıdan inceleyen temel bir kaynak niteliğindedir.
2. Tevârîh-i Kadîm-i Kürdistan (Kürdistan’ın Kadim Tarihi – 1858/1859) Bitlis hâkimi Şeref Han’ın Farsça yazdığı ünlü tarihî eser Şerefnâme’yi, Jaba’nın teşvikiyle ve oldukça sadeleştirilmiş bir dille Kürtçe’ye çevirdiği eserdir.
3. Tevârîh-i Cedîd-i Kürdistan (Yeni Kürdistan Tarihi – 1858) Şerefnâme’ye ek (zeyil) niteliğinde yazılmış, yaklaşık 1000 sayfa olduğu kaydedilen geniş kapsamlı bir tarihtir.
4. Cami’iyê Risaleyan û HikâyetanKürt halk hikâyelerinin, masallarının ve çeşitli risalelerin derlendiği önemli bir kültürel metindir.
5. Leylî vü Mecnûn (1858)Fuzûlî’nin etkisiyle 1858 yılında düz yazı olarak kaleme aldığı mesnevi uyarlamasıdır.
6. Tercüme-i Darb-ı Meselâne bi-Zimân-ı Kurmâncî (1856) Türkçe atasözlerinin Kurmanci lehçesine çevrildiği folklorik bir çalışmadır.
7. Risâle-i Tuhfetü’l-Hillân fî Zimân-ı Kürdân (1866) Kürt dili kuralları ve fiil çekimleri üzerine yazılmış, dilbilgisi (gramer) açısından erken dönem çalışmalarından biridir.
Sonuç Olarak: Mela Mahmudi Bazidi Neden Önemli?
Mela Mahmudi Bazidi, sadece bir medrese hocası değildi. Ayrıca bir tarihçi, bir dilci, bir folklorcu ve bir diplomattı. Buna rağmen yaşadığı dönem çok zordu. Savaşlar, göçler ve siyasi karışıklıklar vardı. Ancak o, bütün bunlara rağmen yazmaktan vazgeçmedi. Sonuç olarak onun topladığı ve yazdığı eserler sayesinde, bugün Kürt dili ve tarihi hakkında konuşabiliyoruz. Eğer Bazidi yazmasaydı, birçok hikaye, atasözü ve adet unutulup gidecekti. Bu nedenle Bazid’in bu büyük alimini unutmamak bizim de görevimiz olmalıdır.
Kaynakça:
-TDV İslâm Ansiklopedisi: “Bâyezîdî, Molla Mahmud” maddesi.
-M. B. Rudenko’nun Rusya’daki yayınları ve neşirleri (Nravy i obychai kurdov, Moskva 1963).
-Dicle Üniversitesi ve Mardin Artuklu Üniversitesi bünyesinde yapılan Mela Mehmûdê Bazîdî konulu akademik tezler.