Redkan (Redki) Aşireti Kimdir?

Serhad’de, Ağrı’da, Kars’ta, Iğdır’da, Muş’ta yaşayan hemen herkes bu adı duymuştur: Redkan. Kimi Redkî der, kimi Redkan der. Peki bu aşiret nereden geldi, nerelere dağıldı, neden bu kadar geniş bir coğrafyaya yayıldı?

Bu yazıda hikayeyi değil, belgeyi konuşacağız. Neresi belge, neresi sözlü anlatı, onu da ayrı ayrı söyleyeceğiz.

1-Adı Nereden Geliyor?

Zilan mı, Redkan mı? Redkan’ın eski adı Zîlan’dır. Kaynaklarda Zîlla, Zîlan diye de geçer. Anlatıya göre, Farqîn tarafında Kelê köyünde Mervani askerleriyle yapılan bir savaşta, Zîlîler düşmanı geri püskürtmüş, yani “red” etmişlerdir. O günden sonra onlara Redkî, yani “geri çevirenler, kurtaranlar” denmiştir.

Bugün de Serhed’de büyükler “Serkaniya Zilan Redkî ye” derler. Yani “Zilan’ın kaynağı Redkî’dir.” Bu, aşiretin Zilan konfederasyonu içindeki yerini gösterir. Burada bir not düşelim: Bazı çalışmalarda Redkan’ın bir aşiret adı mı, yoksa bir lakap mı olduğu tartışılır. Biz bu yazıda, hem akademik dergide hem de arşiv belgelerinde geçtiği şekliyle “Redkan / Redkî” adını kullanıyoruz.

2. Şerefname’de Redkan

 Kürt tarihinin en önemli kaynağı Şerefname’de Redkî, Silvan ve Kulp çevresinde kurulan Sılemani Beyliği’ni oluşturan 8 aşiretten biri olarak anılır. Bu bilgi çok önemlidir. Çünkü Redkan’ın tarihini 1800’lerden değil, çok daha önceden başlatır  16. yüzyılda ağır vergiler ve siyasi baskılar yüzünden, 1580 yılında Redkîler, Beskî ve Bucyan aşiretleriyle birlikte Ardahan Beyi Yusuf Bey’in yanına göç etmişlerdir. Bu göç, aşiretin kuzeye, Serhad ve Kafkasya’ya doğru yönelişinin başlangıcı sayılır.

3. Rewan / Erivan Dönemi:

Kafkas Kürtleri Redkan’ın asıl güçlendiği yer Rewan, yani bugünkü Erivan çevresidir. Mervaniler ve Eyyubiler döneminden beri bu coğrafyada Kürt aşiretleri yaşamaktadır. Redkanlar da bu coğrafyada, hem Osmanlı hem Rus hem de İran arasında kalan bir sınır boyunda, yarı özerk bir şekilde varlıklarını sürdürmüşlerdir. 1781 tarihli bir Osmanlı belgesinde, Redkîlerin lideri olarak Şemdin Ağa’nın adı geçer. Aynı dönemde İshak Paşa’nın devlete yazdığı bir raporda, Rewan’daki Redkîlerin Osmanlı sınırları içine alınması istenmiştir. Bu, Redkan’ın o dönemde sıradan bir aşiret değil, devletlerin dikkatini çeken bir güç olduğunu gösterir.

4. Gulî Cafer Ağa ve Şemsedînovlar

Redkan tarihinin en bilinen ismi Gulî Cafer Ağa’dır. 1806’da Erivan’da doğmuştur. Rus kaynaklarında bu aile “Şemsedînov Kürtleri” olarak anılır. Çünkü ailenin atası Şemdin Ağa’dır ve Rus kayıt sisteminde soyadı Şemsedînov olarak geçmiştir. Cafer Ağa, 1853’te Rus ordusuna katılmış, Kırım Savaşı’nda 1. Kürt Alayı’nı komuta etmiş ve 1871’de general rütbesine ulaşmıştır. 1847’de Rus yönetimi tarafından Kafkasya’daki Müslüman Kürtlerin temsilcisi olarak kabul edilmiştir. Onun döneminde Redkanlar vergi vermeyen, kendi bölgesinde özerk yaşayan ama savaş zamanında kendi süvari birliğiyle devlete destek veren bir yapıdaydı. Cafer Ağa 11 Mart 1877’de vefat etmiştir. Oğlu Eyüp Paşa’nın 1877’de Osmanlı tarafına geçmesiyle birlikte, Rewan çevresinden yüzlerce aile de güneye göç etmiştir. Kürd Araştırmaları Dergisi’nde 2022’de yayımlanan “Kafkas Kürtlerinden Redkan Aşireti” başlıklı çalışma da özellikle aşiretin bu Rusya kolunu ele alır ve aşiretin anatomisine iner. Bu yazı, Redkan’ı sadece Türkiye’deki köyleriyle değil, Kafkasya’daki koluyla birlikte anlamamız gerektiğini söyler.

5. Büyük Göç:

1877’den 1892’ye1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, yani 93 Harbi, Serhed’in kaderini değiştirdi. Sınırlar değişti, köyler boşaldı, aşiretler yer değiştirdi. Osmanlı belgelerinde 1892 yılında Bayezid Sancağı’na yapılan iskân şöyle anlatılır: Kars muhacirlerinden ve Zilan aşiretinden 189 hanede 1.193 nüfus eski köylere, 79 hanede 546 nüfus da yeni kurulan 5 köye yerleştirilmiştir. İşte bugün Ağrı, Eleşkirt, Kars, Iğdır tarafında yaşayan Redkan ailelerinin önemli bir kısmı, bu göç dalgasının devamıdır. Kimisi önce Iğdır – Sürmeli tarafına, kimisi doğrudan Ağrı – Eleşkirt hattına yerleşmiştir.

6. Bugün Neredeler?

Yapılan köy araştırmalarına göre, bugün Türkiye’de yaklaşık 390 köyde Redkan mensubu aileler yaşamaktadır. En yoğun oldukları iller Kars, Ağrı, Iğdır, Erzurum, Muş ve Van’dır. Aşiretin 13 kolu olduğu belirtilir. Bunlar arasında Kumkî, Memkî, Bekirî, Koseyî, Qerkî gibi kollar sayılır. Güney’de, Duhok – Şeladiz tarafında yaşayanlara ise Rêkanî denir. Aynı kökten gelen bu topluluklar, bugün Irak, Suriye, Türkiye ve Kafkasya’ya dağılmış durumdadır.

7. Yücekapı Bağlantısı

Günümüzde Eleşkirt ve Yücekapı köyünde de Redkan aşiretine mensup aileler yaşamaktadır. Bu aileler, 1877 sonrası Rewan – Iğdır hattından Serhed’e gelen göç dalgasının devamıdır.

8. Kültür: Dil ve Dengbêjlik

1894 tarihli bir Rus dergisinde şöyle bir not vardır: “Kürtler arasında Kurmancî lehçesini en güzel, en temiz Redkî aşireti konuşur. “1890’da bölgeyi gezen araştırmacılar da Redkîlerin yaylalarının 2925 metre yükseklikte olduğunu, çadırlarının çok büyük olduğunu, kadın ve erkek kıyafetlerinin çok düzgün olduğunu yazmışlardır. Erivan Radyosu dönemi de bu kültürün kayda geçtiği dönemdir. Bu dönemde Serhed dengbêjlik geleneği, radyo aracılığıyla arşivlenmiştir. Bu kısmın bir bölümü sözlü tarihtir, bir bölümü belgelidir. Biz burada sadece şunu söylüyoruz: Redkan’ın kılamları, göç hikayeleri ve kahramanlık anlatıları, sözlü kültür yoluyla bugüne ulaşmıştır.

Sonuç

Redkan, sadece bir köyün, bir ailenin adı değildir. Silvan’dan Rewan’a, Rewan’dan Kafkasya’ya, Kafkasya’dan Serhad’e uzanan, 500 yıllık belgeli bir tarihtir. Şerefname’de başlayan, 1781 belgesinde devam eden, Cafer Ağa ile Kafkasya’da zirveye çıkan ve 1877 göçüyle Ağrı’ya, Eleşkirt’e, Yücekapı’ya ulaşan bir tarihtir.

Kaynaklar:

-Şerefname, Şeref Han

-Nihat Öner, “Kafkas Kürtlerinden Redkan Aşireti”, Kürd Araştırmaları Dergisi, Sayı 8, Yaz 2022, s. 149-159

-Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 1781 ve 1892 tarihli belgeler

-Rus arşiv belgeleri, 1847 ve 1894 kayıtları

Yukarı Çık