Mustafa Kemal Paşa’nın Diyarbakır ve Bitlis’teki Görevleri

Diyarbakır, Silvan, Hazro, Kulp, Bitlis ve Gönüllü Milisler

1. M.Kemal Paşa Diyarbakır’a Geliyor

Kurmay Albay Mustafa Kemal Bey, 27 Mart 1916 tarihinde Diyarbakır’a geldi. Ortada geniş avlulu eski bir evde karargâhını kurdu ve birliklerinden ve üst komutanlıklardan gelen telgrafları inceledi. O günlerde 16. Kolordu’nun sorumluluk alanı bir uçtan bir uca 300 kilometreydi. Birlikler at veya katır üzerinde ancak 38 günde denetlenebiliyordu. Arazi engebeli, dağlık, yollar yetersizdi. Haberleşme ve erzak işi çok zordu. Tam da bu günlerde, Diyarbakır’dayken terfisi geldi. 26 Mart 1916’da rütbesinin Mirlivalığa yükseltildiğine dair şifreli bir telgraf aldı. 1 Nisan 1916’da yayınlanan irade-i seniyye ile de bir sene kıdem zammı verilerek terfisi yürürlüğe girdi. Böylece Kurmay Albay Mustafa Kemal Bey, artık Mustafa Kemal Paşa olarak anılmaya başlandı.

Paşa, Diyarbakır’da birkaç gün kalıp Kolordu’nun sorumluluk alanını birliklerine paylaştırdı, birlikler arasındaki ara hatları belirledi, lojistik işleri düzene koymaya çalıştı. Amacı, Bitlis’te 5. Tümen’in yapacağı taarruzu kolaylaştırmaktı. Önce Erzak, Önce Hayvan, Önce Hastane Paşa’nın Diyarbakır’da ilk işi asker eksiğini ve yiyecek sıkıntısını çözmek oldu. Erzak eksiğinin bir kısmını Diyarbakır, Hazro ve Silvan’dan sağladı. 28-29 Mart 1916 tarihlerinde Diyarbakır Valisi ile görüştü. Resulayn ve Mardin bölgelerinden tedarik edilecek erzak miktarlarını belirledi. Diyarbakır Vali Vekili Bedri Bey de 29 Mart 1916’da Dâhiliye Nezareti’ne telgraf çekerek, Bitlis, Kulp ve Çapakçur cephelerindeki askerlerin iaşesi için koyun, pirinç, yağ, bulgur ve benzeri gıda maddelerinin ihracatını yasaklattı. Yani erzak cephede kalsın diye dışarıya satışı bile durduruldu. Ama erzak kadar hayvan da lazımdı.

2. Ordu Komutanı Ahmet İzzet Paşa,

6 Nisan 1916’da birliklerin iaşesi için gerekli erzakın taşınabilmesi için 20.000 deve veya eşdeğer yük hayvanına ihtiyaç olduğunu bildirdi. Paşa, yaklaşık 13 gündür Diyarbakır’da çalıştıktan sonra 10 Nisan 1916’da 2. Ordu’ya rapor gönderdi. Diyarbakır’daki toplam 9.101 kayıtlı hayvandan 800 deve, 2.000 katır ve beygir, 500 manda ve öküzün bedeli peşin verilerek satın alınmaya başlandığını ve iki ay içinde tamamlanacağını yazdı. Siverek ve Mardin bölgesinde aşiretlere ait 5.000 devenin olduğunu, buralara eşraftan nüfuzlu kimseler ile satın alma memurları gönderilirse bir buçuk ay içinde tedarik edilebileceğini belirtti. 20.000 devenin bu bölgelerden bulunamayacağını, Zor, Urfa, Musul, Halep ve hatta Bağdat vilayetlerine derhal satın alma memurlarının gönderilmesi gerektiğini söyledi. Bitlis vilayetinden 5. Tümen’in ihtiyacı için 600 hayvan tedarik edilmeye başlandığını, bu bölgeden başka hayvan alınamayacağını, Urfa livasından ise muhtelif 900 hayvan satın alınabileceğini ekledi. Urfa’da 630 hayvan ve 60 arabanın Şam Menzil Teşkilatı namına çalıştırıldığını, ama daha fazla hayvan da alınabileceği için tahkikata devam edildiğini bildirdi. Paşa sadece deve ve erzakla uğraşmadı. Diyarbakır bölgesinde bulunan hastanelerin durumunu ortaya çıkardı ve Kolordu seyyar hastanesini kurdu. Kolordu Karargâhı’nın yerleşeceği Silvan’a kadar uzanan muhabere hatlarını çektirdi ve telgraf çizgisini onarttı. 5. Tümen’in asker ihtiyacını, kışlık elbise ve teçhizat eksiklerini tamamlamaya çalıştı.

Bir aydan fazla süredir yolculukta olan askerlerde görülen tifo ve dizanteri hastalıklarının giderilmesi için ilaç ihtiyacını karşılamaya çalıştı. Top ve piyade tüfeği eksiklerini de tamamlamaya uğraştı.

3. Silvan’da Halkla İç İçe Bir Paşa

Mustafa Kemal Paşa, Kolordu Komutanlığı döneminde bölgede bulunan aşiret reisleri ve ileri gelen din adamlarıyla dostluklar kurdu ve Kürtleri yakından tanıma fırsatı buldu. Silvan’da Paşa’nın çadırı, Sadık Bey’in konağının önündeydi. Paşa ile Sadık Bey kan kardeşi olmuşlardı.1981 yılında, 75 yaşında olan Silvanlı Fatma Nine ile yapılan bir mülakatta şu bilgiler edinildi:

“Mustafa Kemal Paşa Silvan’a geldiği zaman ben 10-12 yaşlarında idim. Paşa’nın çadırı Sadık Bey’in konağının önünde idi. Paşa ile Sadık Bey kan kardeşi olmuşlardı çadırından çıktığı zaman bizleri okşar, şeker verir, fakirlere elbise dağıtırdı” Budak ailesinden Ali Şan Bey ise hatırasında, yakın bölgede bulunan 43 köyden birliklere zaman zaman yiyecek toplanarak verildiğini, her birliğin doyurulduğunu ve yardım edildiğini aktardı. Paşa, halk ile bütünleşirken yoksul ve öksüz olanlara da özel ilgi gösterdi. Bitlis ve Silvan’dan birçok kimsesizi evlatlık edindi. Yoksulların yiyecek ihtiyacını birliklerin imkânlarından karşıladığı zamanlar oldu. Halkla hep iç içe oldu ve onların desteğini kazandı. Paşa, gezilerinde Kürt Teali Cemiyeti üyelerine ziyaretlerde bulundu. Bağımsız Kürdistan fikrinin İngilizler tarafından Ermeniler lehine kullanılmaya çalışıldığını anlatarak düşmana karşı birlik ve beraberliği sağlamaya çalıştı.

Bölgede devlet yanlısı olmayan Kürt ve Ermeni grupların varlığını da tehdit olarak gördüğünden, halkı dikkatli olmaları konusunda uyardı. Hem Silvan’da hem de Bitlis’te görüştüğü ailelerden destek alan Paşa, birliklerinin asker eksiğini gönüllülerden takviye birlikler oluşturarak hatırısayılır bir asker sayısı ile giderebildi.

4. Yedi Aşiret, Şin Yaylası ve Pusu

Ordunun insan gücü ihtiyacının karşılanması için gönüllü müfrezeler oluşturulmasında çoğunlukla din kardeşliği vurgusu üzerinden, kâfir düşmana karşı birlikte karşı koyma vurgusu dile getirildi. Bu savunmacı dini söylem, savaş boyunca devamlı ve geçerliliği olan tek söylem oldu. Bu ruhla, Rusları vadi içine çekmek için geri çekilme planı yapıldı. Arkadaşları toplandılar. Ruslar, Pomak’a gelmeden ateş edilmemesine, böylece tamamen pusuya düşmelerinin sağlanmasına karar verdiler. Yedi aşiret Rus kuvvetlerine karşı cephe aldı. 14 yaşından büyük herkes silah altına alındı. Aşiretin, daha doğrusu milis kuvvetlerinin başında Konuklu Şeyh Muhammed Emin bulunuyordu. 8. Fırka ile Kulplular ve milis kuvvetleri, Ruslara karşı kahramanca çarpıştılar ve Rusları yendiler. Solhan’da da gönüllülerin sayısı gün geçtikçe arttı. Her ailede on beş yaşında bir erkek bırakılarak ailedeki diğer erkeklerin milis alaylarına katılmaları sağlandı. 16. Kolordu birlikleri bölgeye geldiği sırada sayılarının 600 kişi olduğu ifade edildi. Bitlis’in birkaç kilometre kuzeyinde yer alan Yumurtatepe köyünde gönüllü milis olan Abdülbaki Elhatmış, Atatürk’ü gördüğünü, Atatürk’ün köyden geçerek Duap Yaylası’na çıktığını, kendisinin o günlerde milis olarak savaştığını, Atatürk’ün kendilerine “Bunlar Hristiyandır, biz ise Müslüman’ız. Bunlar sizin namusunuzu paymal edecekler, korkmayın” dediğini ve bu sözün aklından çıkmadığını aktardı.

O dönemde Norşin Şeyhlerinden Hazret’in Duap’ta komutan olduğunu ve kendilerine, “Kim bir kâfir öldürürse, silahını kılıcını ve neyi varsa alıp getirirse, o kimse ile cennete gideceğimi vaat ediyorum” dediğini, Mutki gönüllülerinden olan Ümran Demir’in bir kâfiri öldürüp malzemesini getirdiğini ve bu malzemeleri Atatürk’e gönderdiklerini, Atatürk’ün de onlara bir sandık mermi gönderdiğini belirtti.

İ. Hakkı Sunata ise günlüğüne, cephede gönüllü milislerden tabur komutanlığı yapan iki kişi ve yavere nereden geldiklerini sorduğunda, “Çapakçur (Bingöl)’un gerisinde, geçen taraflarda oturduklarını, gazaya iştirak için gönüllü geldiklerini ve bunu dinî bir vazife bilerek bu şereften mahrum kalmak istemediklerini” söylediklerini aktardı.

Aşiretlerden gönüllü toplama faaliyetlerine bütün olarak bakıldığında en etkili söylemin İslam dini, din kardeşliği olduğu söylenebilir. Sert hava koşullarına ve arazi yapısına aşina olan gönüllüler, sahip oldukları becerilerle gerilla tarzı saldırılar yaparak askeri operasyonlara zaman zaman katkı sağladılar.

5. Devletin Vefası:

Şehitlik, Maaş, Madalya Osmanlı İmparatorluğu, gönüllü birlikler kuran aşiret mensuplarının ailelerini de seferberlik kapsamı içine alarak savaşta ölen aşiret mensuplarını resmi olarak şehit saydı ve tıpkı diğer şehit olan askerler gibi onların ailesine aylık maaş tahsis etti.

Gönüllü milis kuvvetlerin aşiret reislerine ya da önde gelenlerine madalya veya nişan verilmesi de yaygın olarak yapıldı.4 Ekim 1917 tarihinde Dâhiliye Nezareti’nden Elazığ Vilayetine çekilen bir telgrafta, harbin başlamasından beri 3. Ordu ve müteakiben 16. Kolordu bölgesinde muharebelerde yaptığı fedakârlık ve hatlarının korunmasında üstün gayret gösteren Cibran Aşireti mensuplarının başka bölgelere sevk edilmeyerek bölgenin iskânlarının sağlanmaya devam edilmesi istendi. Birinci Dünya Savaşı’nda hem cephede hem cephe gerisinde Mustafa Kemal Paşa ile beraber üzerine düşen her türlü görevi yapmaya çalışan aşiret mensupları ve bölge halkı, Millî Mücadele Döneminde de ortaya çıkan Müdafaa-i Hukuk gibi yararlı cemiyetlerde de görev aldılar.

6. Gönüllü Müfrezelerin Komutanları

Kolordu Komutanlığı’nın sorumluluk alanında dinî nüfuzlarını kullanarak, bulundukları bölgelerde etkili olan ve devletin yanında yer alan ve kayıtlarda oldukça az yer verilen aşiretler bulundu. Bu aşiretlerin oluşturdukları milis ve gönüllü birliklerin Ruslarla mücadelede önemli katkıları oldu.

a) Küfrevizade Abdülbaki Efendi

Yöredeki halkın birlikteliğinin sağlanması ve aşiretlerin düşmanla mücadelede başlamalarında öncülük eden şeyhlerden biri Küfrevizade Abdülbaki Efendi oldu. Bölgede bölücülük yapan ve isyan çıkaranların karşısında durdu, halkın tahrik ve provokasyonlara karşı uyanık kalmasını sağladı.

Osmanlı İmparatorluğu bu dönemde yörede bazı aşiretlerin devlet aleyhindeki faaliyetlerini engellemek ve onların devlete sadık kalmalarını sağlamak amacıyla Küfrevizade Abdülbaki Efendi’yi görevlendirdi. Telkin ve öğütleri aşiretler üzerinde büyük etki gösterdi. Bu hizmetlerinden dolayı çıkarılan bir irade-i seniyye ile 6 Ağustos 1917’de kendisine dördüncü rütbeden Mecidi Nişanı verildi.Mustafa Kemal Paşa, 5 Kasım 1916 tarihinde 5. Tümen birliklerini denetlemek maksadıyla Bitlis ve civarına gittiğinde Küfrevi Dergâhı’nı ziyaret etti. Bu ziyaretini hatıra defterine şu cümlelerle aktardı:

“Öğleden evvel saat 10’da el-Şeyhultanî el-Halidî Mehmed Efendi el-Nakşibendî-i Küfrevî’nin Kızılmescit Mahallesi’ndeki türbesini ziyaret ettim. Küçük bir türbe, şeyhin merkadı ve yanında biraderzâdesi olduğunu türbedarım ifade ettiği bir zatın merkadı vardır. Şeyhin merkadı, kadın örtüsü sırma işlemeli, yakut, elmas gibi taşlarla müzeyyen, diğer merkad dahi surmalı işlemeli örtülüdür.” Küfrevizade Abdülbaki Efendi’nin annesi Fatma Hanım bu ziyaretten memnun oldu. Mustafa Kemal Paşa’ya;

“Allah seni padişah etsin” diyerek dua etti. Mustafa Kemal Paşa’nın ilerleyen dönemde Cumhurbaşkanı olması üzerine bu dua Küfrevi ailesinin fertleri tarafından gururla anlatıldı. Mustafa Kemal Paşa’nın Küfrevizade Abdülbaki Efendi’ye gönderdiği ve aralarındaki dostluğu gösteren beş adet mektup bulunmaktadır. Bu mektuplar, Paşa’nın bu dönemde Küfrevizade Abdülbaki Efendi ile iyi ilişkiler kurduğunu ve bu ilişkilerin Millî Mücadele Dönemi ve sonrasına da yansıdığını göstermesi bakımından önemlidir.

b) Millî Mücadele Döneminde Mustafa Kemal Paşa, Hacı Musa Bey’e hitaben Erzurum Kongresi’ne hem de Sivas Kongresi’ne çağırmak için mektup yazdı. Erzurum Kongresi’ne çağırmak için yazdığı davet mektubunda Mutki bölgesinde yaptığı faaliyetler ve Bitlis ile Muş’un Rus işgalinden kurtarılmasında orduya yaptığı yardımların kıymetinin her zaman takdir ve şükranla anıldığını ifade etti. Erzurum’da toplanan kongreye çağrılan Hacı Musa Bey ise kendisine düşman olan aşiretlerin zarar vermelerinden çekindiğini belirterek bu kongreye katılmadı. Erzurum Kongresi’ne katılmadığı halde Heyet-i Temsiliye üyeliğine seçildi. Hacı Musa Bey, 20 Kasım 1919’da Mustafa Kemal Paşa’ya gönderdiği bir telgrafta, ara sıra yapılan haberleşmelerde telgrafhanelerce ücret istendiğini, vatan ve millete alakalı mesele olduğundan ücretsiz olması gerektiğini, ne yapılması gerektiğinin bildirilmesini rica etti. Paşa şu cevabı verdi:

 “Verilen malumata teşekkür arz olunur. Kürt asil kavminin mukaddes hilafet makamına dini bağlılığı ve Türk kardeşleriyle ayrılmaz bir yiğitlik kitlesi teşkil eylediği bütün dünyaca malumdur. İstanbul’da vicdan yerine düşman parası taşıyan bazı alçak şahısların, Kürtlük namına ayrılıkçı vaki olan beyanat ve haber yaymalarının aşiret reisleri ve Kürt beyleri tarafından Dersaadet Matbuatı vasıtasıyla tekzip ve lanetlenmesi siyasete pek uygun olup Heyeti Temsiliye üyelerinden olan zat-ı âlilerinin ve milli teşkilat şubelerinin aralarındaki resmi haberleşmeleri ücrete tabi değildir.”

Hacı Musa Bey, hem Birinci Dünya Savaşı döneminde hem de Millî Mücadele Döneminde devletin yanında oldu ve önemli görevler yaptı.

c) Hazret Şeyh Muhammed Diyauddin Bey

Rus saldırıları ve Ermeni mezalimine karşı bölgede en çok fayda sağlayan gönüllü müfreze komutanlarından biri de halk arasında “Hazret” diye bilinen İslam âlimi Şeyh Muhammed Diyauddin Bey’dir. Barış zamanında medresede yeğeni Şeyh Muhammed Alaaddin Bey ile beraber öğrenci yetiştirdi, savaş başlayınca bölgede topladıkları gönüllü ile öğrencilerinden oluşturdukları birliklerin başında komutanlık yaptı. Oluşturduğu gönüllü birlikleriyle Ruslara karşı ilk karşı direnişi Hacı Musa Bey ile birlikte Bitlis işgalinden önce Muş Bulanık bölgesinde Bilican mevzilerinde yaptı. Araziyi iyi bilen bu müfrezeler, Ruslara ağır kayıplar verdirdi. Emrinde bölgede başta Rahova Ovası olmak üzere geniş savunma hattı oluşturarak Rus birliklerinin geçiş yollarını tıkadı. Ele geçirilen bir top mermisinin patlamasıyla Şeyh Muhammed Diyauddin Bey’in sağ kolu büyük hasar gördü, kangren tehlikesine karşı Bitlis Askeri Hastanesinde yapılan ameliyatla kolu omuz hizasından kesildi. Kendisi, hizmetlerine ve vatan savunmasındaki başarılarına karşılık madalya ile ödüllendirildi ve kendisine takma kol gönderildi.

Mustafa Kemal Paşa, 16 Kasım 1916 tarihinde Bitlis Askeri Hastanesini ziyaret etti, hasta ve yaralılarla görüştü. Bu esnada Bitlis’in savunmasında büyük rol oynayan Şeyh Ziyauddin Efendi’yi de ziyaret etti. Bu görüşmeyi hatıra defterine “Şeyh Hazret ki bir kolunu kesmişler, onunla görümüştüm.” ifadeleriyle not etti. Şeyh Ziyauddin Bey’in Millî Mücadele Döneminde de bölgede çalışmaları devam etti. Mustafa Kemal Paşa tarafından bir mektupla Erzurum Kongresi’ne davet edildi. Hacı Musa Bey ve Şeyh Hazret aileleriyle Mustafa Kemal Paşa arasında kuvvetli bağlar kuruldu. Onun emirleri doğrultusunda hareket ettiler. Erzurum ve Sivas Kongrelerine katılamasalar da Mustafa Kemal Paşa’ya destek verdiler. Hamza Zülfikar, Şeyh Hazret gönüllülerinin 1.000 kişi kadar olduğunu, Bitlis, Muş ve Van’ın işgalden kurtarılmasında görev aldıklarını ve sürekli hareket hâlinde olduğunu aktardı.

Bu yazımızdan da anlaşılacağı üzere milli mücadele süreci İslam dininin sağladığı maneviyatın ve dayanışma ruhunun milli mücadelede nasıl bir etki yarattığının kanıtı niteliğindedir.

KAYNAK

Dr.Oral Ateş, Mustafa Kemal Paşa ve 16’ncı Kolordu Komutanlığı (1915-1917), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 609, Çevrim içi, Ankara, 2025, s. 180-193.

ISBN: 978-975-17-6251-1

Bu yazı, yukarıdaki eserden özetlenerek hazırlanmıştır.

Yukarı Çık