
AHISKA NERESİDİR?
Ahıska, bugün Gürcistan Cumhuriyeti sınırları içerisinde kalan, tarihi adı Mesheti, Gürcüce adı Samtshe-Cavaheti olan bölgenin kalbidir. Merkezi Ahıska şehridir, Gürcüce adı Akhaltsikhe’dir, yani “Yeni Kale” demektir. Ahıska bölgesi idari olarak 5 ilçeden oluşur: Ahıska, Aspinza, Ahılkelek, Adıgün ve Kobliyan. Yücekapı’daki ailelerin tamamı bu 5 ilçeden değil, özellikle Adigeni yani Adıgün ilçesinden gelmiştir. Adigeni, Ahıska şehrinin kuzeybatısında, dağların arasında, Potshovi Çayı vadisinde (posof ismi buradan da gelebilir) kurulmuş bir ilçedir. Ahıska, yüzyıllar boyunca Osmanlı Devleti’nin toprağı olmuştur. 1578’de Osmanlı’ya katılmış, 1828’de Edirne Antlaşması ile Rusya’ya bırakılmış, 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi yani 93 Harbi’nden sonra tamamen elden çıkmıştır. 1828’den sonra başlayan göçler, 1878’den sonra hızlanmış, 1944’te ise bölgede kalan Müslüman Türk halkı, 14 Kasım 1944 gecesi, bir gecede evlerinden alınarak vagonlara bindirilmiş ve Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan bozkırlarına sürülmüştür. Bu sürgün, Ahıska Türkleri’nin tarihindeki en büyük kırılmadır. Yücekapı‘nın Ahıska hikayesi işte bu 1944 sürgününden çok daha önce başlar, 1920’lerden geçer, 1932’lere kadar uzanır. Yücekapı’da duyulan lakaplar boşuna değildir. Her biri bir köyün adıdır, bir sülalenin adıdır, bir göç yolunun adıdır. O lakabın arkasında bir köy, bir cami, bir mezarlık, bir dere, bir dağ vardır. Şimdi o köyleri tek tek, km’si ile, metresi ile, hanesi ile, nüfusu ile yazalım, Ahıskalılar yücekapı ve çevre illere sürgün ile değil görülen baskılar neticesinde kendi istekleri ile sınırı geçerek serhat boylarına yerleşmişlerdir.
1.BÖLÜM: XEROLİLER / HEROLİLER – PHERO KÖYÜ
Köyün Gerçek Adı Nedir?
Gürcüce adı: ფხერო, Latin harflerle yazılışı: Phero, okunuşu: Phkhero
Osmanlı mufassal defterindeki adı: Bhero
Bugün Yücekapı’da söylenişi: Xeroli, Heroli, Xero Neden 3 ayrı isim var? Çünkü Gürcüce’de “Ph” sesi var, “ფხ” harfi var. Gürcüce “Ph” sesini önce “H” yapmışlar, “Heroli” olmuş. Sonra ağızda “H” sesi sertleşmiş, “X” olmuş, “Xeroli” olmuş. Yani Phero, Heroli ve Xeroli aynı köyün 3 ayrı ağızdaki söylenişidir. Ayrı köyler değildir.
Köy Nerededir, Kaç Km’dir, Kaç Metredir?
Phero köyü, Adigeni Belediyesi’ne bağlıdır. Adigeni kasabasına 14 kilometre uzaklıktadır. Ahıska şehrine 25 kilometre uzaklıktadır. Denizden yüksekliği 1.520 metredir, dağ köyüdür. Köy, Phero, Zemo Enteli ve Şoka köylerinden oluşan bir temin, yani bir köy grubunun merkezidir. Yani Phero tek başına bir köy değil, 3 köyün merkez köyüdür
Köy Bugün Duruyor Mu, Kaç Kişi Kalmış?
Evet, köy bugün hâlâ duruyor. Haritadan silinmemiştir. Ama nüfusu çok azalmıştır. 2014 yılında yapılan Gürcistan nüfus sayımında Phero köyünde toplam 114 kişi yaşıyordu. 2024 yılına gelindiğinde bu sayı 70 kişiye düşmüştür. Yani 10 yılda 44 kişi eksilmiştir. Köy boşalıyor, yaşlılar kalıyor.
1920’li yıllarda Adigeni’den çıkıp önce Posof, Ardahan, Kars hattına, oradan da Eleşkirt Ovası’na, Yücekapı’ya gelmişlerdir.
2. BÖLÜM: ÇİHELİLER – ÇİHELİ KÖYÜ
Köyün Gerçek Adı Nedir?
Gürcüce adı: ჭიხელი, Latin harflerle yazılışı: Çiheli, okunuşu: Chikheli
Osmanlı mufassal defterindeki adı: Çihil
Bugün Yücekapı’da söylenişi: Çiheli Köy Nerededir?
Çiheli köyü, Adigeni Belediyesi’ne bağlıdır. Bugün haritada ayrı bir köy olarak görünmez. Çünkü köyün arazisi, bugünkü Kikineti köyünün sınırları içerisinde kalmıştır. Yani Çiheli’nin yeri duruyor, tarlası duruyor, mezarlığı duruyor ama adı silinmiş, Kikineti’ye bağlanmıştır.
Köyün Tarihi Kayıtları Nelerdir?
1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde, Ahısha livasının Otshe nahiyesine bağlı bir köy olarak geçer. O tarihte köyde 10 hane vardır. Hane, o dönem için ev demek değil, vergi veren aile demektir. Yani 10 hane, yaklaşık 50-60 kişi demektir. 1886 yılında yapılan Rus İmparatorluğu nüfus sayımında, Çiheli köyünde 18 hane, toplam 151 kişi yaşıyordu. Bunların 91’i erkek, 60’ı kadındı. Bu sayı, köyün 1595’ten 1886’ya kadar büyüdüğünü gösterir. 1944 yılında, köyün Müslüman Türk halkı, diğer Ahıska köyleri gibi, bir gecede Orta Asya’ya sürüldü. 2 Ağustos 1949 tarihinde, Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti’nin kararıyla, köyün köy statüsü resmen kaldırıldı. Kararda gerekçe olarak “halkı başka yere gitti” yazıldı. Yani devlet, köy boşaldı diye köyü kapattı, adını haritadan sildi.
Köy Bugün Duruyor Mu? Hayır, köy olarak durmuyor. Ama yeri duruyor. Kikineti köyüne gidip sorarsanız, yaşlılar “Burası eskiden Çiheli’ydi” diye gösterirler.
3. BÖLÜM: PARAXELLİLER / PARAHELLİLER – PAREHA KÖYÜ
Köyün Gerçek Adı Nedir?
Gürcüce adı: ფარეხა, Latin harflerle yazılışı: Pareha, okunuşu: Parekha
Osmanlı mufassal defterindeki adı: Pariha
Paraxelli, Parahelli, Parehali, Gürcüce “kh” sesinin ağızda “x” olmasıdır. Pareha, Paraxha, Paraxelli diye dönüşmüştür.
Köyün Adı Ne Anlama Geliyor?
Gürcüce “Pareha” kelimesi, “koyun sürüsünün kışladığı, ahırın olduğu yer” anlamına gelmektedir. Yani köy, hayvancılık köyüdür. Kışın sürülerin barındığı, ahırların olduğu bir yerdir. Bu da köyün geçiminin hayvancılık olduğunu gösterir.
Köy Nerededir?
Pareha köyü, Adigeni Belediyesi’ne bağlıdır. Varhani temine bağlıdır. Potshovi Çayı kıyısındadır. Potshovi Çayı, Adigeni’nin ana çaylarından biridir. Köy, çayın kenarında, vadi içinde kurulmuştur.
Köyün Tarihi Kayıtları Nelerdir?
1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde, Pareha tek köy olarak değil, iki köy olarak geçer: Yukarı Pareha ve Aşağı Pareha. Yukarı Pareha’da o tarihte 20 hane vardır. Aşağı Pareha da ayrı bir köydür. Yani 1595’te Pareha, iki parçalı, büyük bir köydür.1870 yılında yapılan sayımda, Pareha köyünde 10 hanede toplam 62 kişi yaşamaktadır. 1886 yılında yapılan Rus sayımında, köyde 12 hanede toplam 134 kişi yaşamaktadır. Bu 134 kişinin tamamı Müslümandır. Köyde bir cami vardır. 2014 yılında yapılan Gürcistan nüfus sayımında, köyde sadece 17 kişi kalmıştır. Yani köy hâlâ vardır ama neredeyse tamamen boşalmıştır. 1886’da 134 kişi olan köy, 2014’te 17 kişiye düşmüştür. Bazen Artvin Yusufeli ilçesinde de Parhali Vadisi vardır burası ile karıştırılmaktadır
4. BÖLÜM: KAYABEYLİLER – ÇILDIR KAYABEYİ KÖYÜ
Köy Nerededir?
Kayabeyi köyü, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlıdır. Ahıska’da değildir, Türkiye sınırları içindedir.
Köyün Eski Adı Nedir?
Eski adı: Çaisi, bazı kayıtlarda Çayis diye geçer. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde, Çıldır livasının Kenarbel nahiyesine bağlı bir köy olarak geçer. Köy Bugün Duruyor Mu? Evet, köy bugün hâlâ vardır. 2021 yılında yapılan nüfus sayımında köyde 153 kişi yaşamaktadır. Köyde Çaisi Kilisesi vardır, bu kilise sonradan cami olarak kullanılmıştır. Yücekapı İle Bağlantısı Nedir? Yücekapı’daki “Kayabeyli” lakabı, Ahıska’daki bir köyün adı değildir. Çıldır üzerinden gelen aileler demektir. Ahıska göçü sırasında, Ahıska’dan çıkıp önce Çıldır’a, Çıldır’ın Kayabeyi köyüne uğrayan, bir süre orada kalan, sonra Eleşkirt’e, Yücekapı’ya gelen aileler, “Biz Kayabeyliyiz” demişlerdir. Yani Kayabeyli, “Biz Çıldır Kayabeyi’nden geldik” demektir. Ahıska’dan direkt değil, Çıldır üzerinden geldik demektir.
5. BÖLÜM: POSOFLULAR – POSOF
Posof, Ardahan ilinin bir ilçesidir. Türkiye ile Gürcistan sınırındadır. 1921 yılında imzalanan Kars Antlaşması’ndan önce, Posof ile Ahıska arasında sınır yoktu. Akrabalık kesintisizdi. Kız alıp vermeler hep oldu. Düğünler, bayramlar, yaylalar ortaktı. Posof, Ahıska’dan Yücekapı’ya giden yolun kapısıdır. Ahıska’dan çıkan bir aile, önce Posof’a gelir, Posof’ta akrabasına uğrar, sonra Ardahan, Kars üzerinden Eleşkirt Ovası’na inerdi. O yüzden Yücekapı’da “Biz Posofluyuz” diyen aileler, “Biz Ahıska’dan Posof üzerinden geldik” demektedirler.
6. BÖLÜM: KAMZELİ/GAMZELİLER (Bir Gecede Sınırı Geçenler);
Yücekapı’daki Ahıska hikayesi sadece Xeroli, Çiheli, Paraxelli ve Kayabeyli’den ibaret değildir. Bir de Kamzeli’ler vardır. Kamzeli, Ahıska’da Gamze / Kamze / Xamze köyünden gelenlere denir. İsim, ağız farkıyla Gamze, Kamza, Kamze, Xamze diye yazılmıştır ama köy aynı köydür. Gamze köyü, tarihi Ahıska coğrafyasının beş ana bölgesinden biri olan Aspindza (Aspinza) ilçesine bağlıdır. Ahıska Türkleri köyü Gamze diye söyler, Gürcüce resmi kayıtlarda Kamza diye geçer. Köy, Aspindza bölgesinde Yukarı Oşora, Aşağı Oşora, İdumala ve Rustavi gibi tarihi Ahıska köyleriyle aynı coğrafi hatta yer alır. Gamze köyü, 1933 yılındaki toplu göçüyle bilinir. Sınırlar henüz tamamen kapanmadan, köy halkından büyük bir grup organize olarak bir gecede sınırı geçip Türkiye’ye, özellikle Ağrı / Eleşkirt, Erzurum, Kars ve Yozgat taraflarına iltica etmiştir. Tabi daha önceden de münferit olarak köyden göçüp sınırı geçenler oluyordu, 1933’te sınırı geçemeyip köyde kalan aileler ise daha sonra 14 Kasım 1944 tarihindeki büyük Ahıska Sürgünü’nde Orta Asya’ya gönderilmişlerdir.
7. BÖLÜM: NE ZAMAN GELİNDİ?
GÖÇ DALGALARI
Birinci Dalga: 1877-78 Sonrası, 93 Harbi Göçü Ahıska 1828’de Ruslara kalınca göç başlamıştır ama asıl büyük göç 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi’nden sonra olmuştur. Harpten sonra Ahıska’daki Türkler, sınırı geçip Posof, Ardahan, Kars’a gelmiştir. Oradan da Eleşkirt Ovası’na ve diğer il ve ilçelere dağılmışlardır. Posofli, Kayabeyli lakapları bu dalgadan kalmadır.
İkinci Dalga: Adigeni Köyleri Göçü Heroli, Çiheli, Paraxelli aileleri, Adigeni bölgesindeki komşu köylerden gelmiştir. Bu aileler, 1944 sürgününden önce, 1920’li yıllarda, 1932 gibi yıllarda boşaltılan köylerden gelmişlerdir. Bir kısmı direkt gelmiştir, bir kısmı Çıldır, Posof üzerinden gelmiştir. (bir kısım artvin ve çevre illere)
Üçüncü Dalga: 1944 Sürgünü Ahıska’da kalan akrabalar, 14 Kasım 1944 gecesi, bir gecede vagonlara bindirilerek Orta Asya’ya sürülmüştür. 1989 yılında Fergana olaylarından sonra, onlar da ikinci kez göç etmek zorunda kalmışlardır. Bir kısmı Türkiye’ye geldi, bir kısmı Azerbaycan’a, Rusya’ya dağıldı. Yani bir ailenin bir kolu 1920 lerde 1932’lerde Yücekapı’ya ve çevre illere gelmiş, diğer kolu 1944’te Kazakistan’a gönderilmiştir.
Bu yazı, Yücekapi Tarih ve Kültür Arşivi için derlenmiştir. Köy isimleri ve aile anlatıları, halk arasında konuşulan sözlü tarih kayıtlarına ve arşiv belgelerine dayanmaktadır.