Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sıpki Aşireti’nin Tarihî Rolü

Özet:

Bu çalışma, Serhat Bölgesi Sıpki Aşireti, Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu Anadolu sınır güvenliğinde aşiretleri II. Abdülhamid dönemi Hamidiye Hafif Süvari Alayları üzerinden incelemektedir.

Giriş

Serhat Bölgesi Sıpki Aşireti, Osmanlı Devleti’nin Doğu ve Güneydoğu sınırlarının muhafazası, yalnızca merkezi ordunun değil, yerel aşiret unsurlarının da aktif katılımıyla sağlanmıştır. Aynı inanç ve coğrafi aidiyet etrafında şekillenen ortak şuur, aşiretlerin devlete olan bağlılığını kurumsal bir temele oturtmuştur¹.

 1. Hamidiye Hafif Süvari Alayları’nın Teşkili

     Sultan II. Abdülhamid’in 1891 tarihli Nizamnamesi ile kurulan Hamidiye Hafif Süvari
Alayları, Doğu vilayetlerinde sınır güvenliğini sağlamak ve aşiretleri devlet hiyerarşisi içine dahil etmek amacıyla teşkil edilmiştir². Bu kapsamda Serhat bölgesinin en geniş yapılarından biri olan Sıpkan (Sıpki) aşireti ve onun kollarından olan Manki, Helesini, Bırimi aşiretleri, 4-6 bölüklük süvari gücüyle alaylara dahil edilmiştir³.

    Bu teşkilatlanma ile Doğu hududu, dönemin en büyük tehdidi olan Çarlık Rusyası’na ve daha sonra Sovyet yayılmacılığına karşı güvence altına alınmıştır.

 2. Kafkas Cephesi’nden Millî Mücadele’ye Hamidiye Alayları geleneğinden gelen aşiret birlikleri, Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’nin asli unsurları olmuşlardır. Cephede elde edilen başarılar, 3 Aralık 1920 tarihli Gümrü Antlaşması’nın zeminini hazırlayarak Doğu sınırlarının
Misak-ı Millî sınırları içinde tescil edilmesini sağlamıştır⁴.

Kafkas Cephesi’nin başarıyla kapanmasının ardından, bazı aşiret mensupları ve lojistik unsurları Batı Anadolu’ya sevk edilerek Birinci ve İkinci İnönü ile Sakarya Meydan Muharebeleri’ne destek sağlamışlardır⁵.

3. Tarihsel Hafızanın Kurumsallaşması: SIPKİ-DER

Devletin kuruluş ve muhafazasüreçlerinde etkin rol oynayan mezkûr aşiretler, günümüzde toplumsal hafızayı diri tutmak amacıyla sivil toplum kuruluşları çatısı altında örgütlenmektedir.
Bu kuruluşlardan biri olan SIPKİ-DER (SIPKİ KÜLTÜR DİPLOMASİSİ VE EKONOMİK İŞ BİRLİĞİ KALKINMA MERKEZİ), tarihsel devamlılığın ve akrabalık hukukunun kurumsal bir
tezahürüdür. Derneğin günümüzdeki temsilciliği, Sıpki aşiretinin son kuşak kanaat önderlerinden Mir Menderes ÖZTÜRK tarafından sürdürülmektedir.

 Sonuç:

Sıpkan ve Manki örneği, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e intikal eden aşiret-devlet iş birliğinin en somut
örneklerinden biridir. Bu ilişki, sadece askeri bir teşkilatlanma değil, aynı zamanda Serhat bölgesinde sosyo-politik bir sadakat modelidir.

 Dipnotlar

¹ Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi
(DH.MKT) evrakları.

² BOA, Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK. 96/70), 1897
tarihli Hamidiye Alayları Taksimat Defteri.

³ Nevsal-i Askerî, 9 Muharrem 1297 / 1880, s. 117; 1891 Tarihli Hamidiye
Süvari Alayları Nizamnamesi.

⁴ T.C. Resmi Gazete ve TBMM Zabıt Cerideleri, Gümrü Antlaşması (3 Aralık
1920).

⁵ 1848 Tarihli “Seyahatname-i Hudud” Raporu ve Sahadan Derlenen
Sözlü Tarih Kayıtları.

 Kaynakça

– Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Koleksiyonu-

– Kodaman, Bayram. Sultan II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası.
Ankara: TTK, 1987.

– Klein, Janet. The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman
Tribal Zone. Stanford University Press, 2011.

– Sözlü Tarih Görüşmeleri

 

Yukarı Çık